götumál
faldir innan um hellur
kræklóttra stræta;
regndroparnir
Þrír mánar (einn rauður)
-úr bókmenntum villidýra
miðvikudagur, 13. janúar 2010
|þriðjudagur, 12. janúar 2010
|speglar með brot af draumi
eða hvikular staðreyndir um djúpið á yfirborðinu;
veruleiki teiknaður upp eftir minni
í breytilegri frásögn
mánudagur, 4. janúar 2010
|fimmtudagur, 26. nóvember 2009
|mánudagur, 12. október 2009
|mánudagur, 28. september 2009
|hringing
það var eins og að einhvers staðar
undan þögulu ryki gleymskunnar
slægi skírgullin bjalla að nýju
miðvikudagur, 26. ágúst 2009
|spurningar, draumur og leit
ég dvel stundum í raunveruleikanum;
þessum rótlausu jarðlitum sem vakna upp
í leiftrinu af blikandi funum óteljandi stjarna
laugardagur, 15. ágúst 2009
| |blindi málarinn
það var eins og litirnir
á málverkum blinda mannsins
væru dregnir upp úr gamalli minningu
þriðjudagur, 11. ágúst 2009
| |framlag mitt til listasögunnar
framlag mitt
var óræði kaffibletturinn
á öftustu síðu listasögubókarinnar
fimmtudagur, 6. ágúst 2009
|miðvikudagur, 5. ágúst 2009
|...
steinar í birtu, mistur í skógi, ljós í skýjum, sól í trjám,
vatn í jörð, löður í sandi, reykur í sefi, roði í fjöllum,
rigning í laufi, litir í fljóti, líf í byrjun apríl
sunnudagur, 2. ágúst 2009
|miðvikudagur, 29. júlí 2009
| | | |lagið
það var eitthvað fyndið við þetta lag
og leikarar blásturshljóðfæranna
urðu að taka sér hlé til að hlæja
þriðjudagur, 28. júlí 2009
| | |fimmtudagur, 23. júlí 2009
|miðvikudagur, 22. júlí 2009
| |prédikunin
við dögun kom í ljós að apabúrið hafði opnast
og stuttu síðar steig óvæntur gestur upp
í prédikunarstól nálægrar kirkju
mánudagur, 20. júlí 2009
|sambakóngurinn
eitt sinn var mikill sambakóngur
og í hvert sinn sem hann sveiflaði sér
duttu bananar niður úr fjarlægum trjám
laugardagur, 18. júlí 2009
| |að gufa upp
um leiksvið borgarinnar
leið þoka eftir lestarteinunum
líkt og útblástur horfinnar eimreiðar
sunnudagur, 12. júlí 2009
|laugardagur, 4. júlí 2009
| |föstudagur, 3. júlí 2009
| |fimmtudagur, 2. júlí 2009
| |þriðjudagur, 30. júní 2009
| |náttstafir
það var rétt eins og á hverri stundu
yrði öllum silfurpeningum himnanna
kastað ofan í dökkar laugar jarðar
mánudagur, 29. júní 2009
| |sunnudagur, 28. júní 2009
| | | |vetrarljóð
þá nótt svifu snjóslindrur óvenju hægt til jarðar
og sönglausar greinar fylltust
hvítu laufi
laugardagur, 27. júní 2009
|föstudagur, 26. júní 2009
| | |svipmynd
undir þremur stórum bogagluggum
situr svartklæddur maður í grárri tröppu
og horfir fjarrænt á eitthvað út úr myndinni
miðvikudagur, 24. júní 2009
| |kalkstigi á hæð
efsta þrepið í hvíta kalkstiganum
hefur leyst upp í fjúkandi duft
og runnið saman við lágskýin
eftir vindinn
ef til vill er framtíðin þegar skráð
og hvert andartak annað orð
úr huldum texta eilífðar
undir sama himni
hvenær í sögu mannsins virti forveri okkar
fyrstur fyrir sér næturhimininn
í þessari þögulu spurn?
afhjúpunin
aldrei vorum við nær því að ráða
hina óskýranlegu þætti tilverunnar
en í rauðu flæðarmáli hnígandi sólar
mánudagur, 22. júní 2009
|sunnudagur, 21. júní 2009
|ljós í stargresinu
ljósalda kviknar af dulráðum næturstreng
og færist yfir sviðið eins og glóandi snjóbylur
með einhvern uppsprettulausan söng á bak við sig
fyrirboði
í hlýjum eftirmiðdagsbjarma
fló agnarlítið kul og snerti laufið
eins og fjarlægur grunur um haustið
föstudagur, 19. júní 2009
|skýrof
skyndilega þögnuðu fuglarnir
og eitt andartak laukst himinninn upp
svo skógarmáninn gljáði spegilsvarta steinana
vottorð
þegar brunnurinn var tæmdur
fannst gulnaður miði innan um botnlaufið
sem á hafði verið rituð vatnsmáðu letri ólæs kveðja
fimmtudagur, 18. júní 2009
| | |stormurinn
er veðurguðirnir lemja á skógartrumbur sínar
stígur marglitt haustlaufið hringdans
undir stórsveit breytinganna
mánudagur, 8. júní 2009
|mósaík af háskólasvæði
rigning lauf hendur kvöld gráþykkni sumar gróður hlýtt
andlit hús regnhlíf börkur drjúpa ilmur tré
pollar fólk gangstétt hljóð grænt
fimmtudagur, 4. júní 2009
| |þriðjudagur, 2. júní 2009
| |tími og mynd
á bakgrunni gamalla máðra ljósmynda
má heyra í fjarlægð lágværan ómþýðan hljóm
fortíðar sem innan skamms greinist ekki lengur
sunnudagur, 31. maí 2009
| |laugardagur, 30. maí 2009
|föstudagur, 29. maí 2009
|vormynd
gróðurinn sem varð grænn fyrir skemmstu
er alsettur dropum eftir náttfallið
líkt og hann sé nýmálaður
fimmtudagur, 28. maí 2009
| |farfugl
langvían var stoppuð upp með útbreidda vængi
líkt og hún væri að hefja sig til flugs
út í víðáttur eilífðarinnar
miðvikudagur, 27. maí 2009
|djúpt hugsi
skipsflakið
lá djúpt sokkið niður í kjölinn
líkt og önnum kafið við að komast til botns í hyldýpinu
hvíld
yfirgefið ryðbrunnið bílhræ
stendur útkeyrt rétt út við rykugan sveitaveginn
eins og tíminn hafi ætlað að hvíla sig um stundarsakir á langri ferð
gömul hús
þegar hitastigið breytist brakar í timburhúsinu
eins og viðurinn sé að greina frá
minningum úr skóginum
rómantískur blær
á fagurbláum stöðuvötnum
staðnæmist vindurinn annað veifið um hríð
eins og til að virða fyrir sér ósnerta spegilmynd himinsins
mánudagur, 25. maí 2009
| |sunnudagur, 24. maí 2009
|tveir draumar
veruleiki tímans er settur saman úr tveimur draumum:
annar er um hreyfingu, hinn um óbreytileika -
veruleiki er ekki þar sem draumar enda
heldur þar sem þeir skarast
og mynda samstæða vídd
sem við þræðum í vöku
fimmtudagur, 21. maí 2009
| | |þriðjudagur, 19. maí 2009
|mánudagur, 18. maí 2009
| | | | |endurminningar
í stofu gamla klukkusmiðsins
er úr sér gengin upptrekkjanleg standklukka
sem hrekkur í gang annað slagið eins og til að rifja upp liðna tíð
fimmtudagur, 14. maí 2009
|fallin vígi
við annan enda húsagarðsins
stendur gamalt járnhlið hjá girðingu
sem stendur núorðið hálfopið af sjálfu sér
sunnudagur, 10. maí 2009
| |föstudagur, 8. maí 2009
|kvöld í stórborg
regnbláir borgarhljómar
bárust áleiðis eftir svarfi götunnar
eins og þægileg áminning annars tíma
þriðjudagur, 7. apríl 2009
|þriðjudagur, 10. mars 2009
|þriðjudagur, 17. febrúar 2009
| | | | |mánudagur, 29. desember 2008
|laugardagur, 27. desember 2008
|mánudagur, 22. desember 2008
|orðspor
þegar kötturinn gekk yfir lyklaborðið
skildi ég fyrst að allar lífverur
eiga sitt eigið tungumál
föstudagur, 19. desember 2008
| |sunnudagur á vatni
hve hljótt sefur fínstillt mýrarvatnið
þegar vaðfuglarnir gára ekki
bláan spegilinn
mánudagur, 15. desember 2008
| | |gullmynt í ræsinu
blessunarlega getum við ekki
síað gullið úr götuvatninu
þegar það endurkastar
birtu sólarljóssins!
það væri afskaplega leiðinlegt
að tengja slíka fegurð
við græðgi
sunnudagur, 14. desember 2008
|laugardagur, 13. desember 2008
|fimmtudagur, 4. desember 2008
|veglýsing
fylgdu gömlu viðarbrúnni yfir regnklædda ána
aðeins utar hverfa máðir götusteinarnir
brátt sporlausir inn í hvíta þokuna
eins og stígur úr tunglskini
útskýring á norðurljósum
vegna þess að jörðin hallar frá sólinni yfir vetrartímann
nær sumargrænkan ekki alla leið
niður til jarðar
þriðjudagur, 2. desember 2008
|segl mót bláma
næturhiminninn;
óteljandi litlar hvítar skútur
sigla hljóðlega niður dimmblátt stórfljótið
mánudagur, 1. desember 2008
|sjávarljóð
þar sem hafsbotninn
hefur risið upp fyrir yfirborðið
leikur regnið um hann eins og gömul minning
föstudagur, 28. nóvember 2008
|miðvikudagur, 26. nóvember 2008
| | | |eins
það var eins og hlýr gustur
blési skyndilega í fallin lauf
-hreyfði við einhverju sem svaf-
og myndaði kunnuglegan svip á rökkrið
blési skyndilega í fallin lauf
-hreyfði við einhverju sem svaf-
og myndaði kunnuglegan svip á rökkrið
mánudagur, 24. nóvember 2008
|bananamanía
innan um ljósgræn bæjarlaufin
sveiflast þúsund sólstungnir apar
á eftir fáeinum gullnum bönunum
laugardagur, 22. nóvember 2008
|rannsókn á því órannsakanlega
nei,
orð og hugtök
eru ekki tungumál veruleikans
litirnir eru ekki sannir,
heldur lygar skynjunarinnar;
flöktandi skuggar ómálandi myndar
föstudagur, 21. nóvember 2008
|tilbrigði við sannleikann
breytilegar
kenningar manna
um orsakir og framvindu
náttúrulegra atburða breyta engu
um það innsta eðli heimsins sem þær eiga að lýsa
aðeins skynjunum manna og túlkunum þeirra á þessu eðli
fimmtudagur, 20. nóvember 2008
|lögmálið/sjá manninn
eina algilda lögmálið
um hegðun mannsins er það
að ekkert lögmál er algilt um hana
miðvikudagur, 19. nóvember 2008
|þriðjudagur, 18. nóvember 2008
|sunnudagur, 16. nóvember 2008
|vopnin
lifði maðurinn í þúsund aldir
myndi hann týna hatrinu?
lifði maðurinn í einn dag
myndi hann finna það?
föstudagur, 14. nóvember 2008
|fyrsta skrefið/aðskilnaðurinn
fyrsti maðurinn hefur löngum
verið talinn sá sem ekki
apaði upp eftir öðrum
brúna viðarfiðlan
hún gleymdi aftur
viðarfiðlunni sinni
í stofunni minni
ég hef aldrei kunnað á fiðlu
en leggi ég hana upp að andlitinu
eins og fiðluleikari finn ég ilm skógarins
og heyri einhvern fjarlægan óm í hljómbotninum
fimmtudagur, 13. nóvember 2008
|brúnir veruleikans/skörun
þar sem hafið er á myndinni er málningin enn þá blaut
og eitthvað af henni hefur lekið út úr rammanum
yfir á fervíðan striga andrúmsloftsins
sunnudagur, 9. nóvember 2008
|astrakan/gimbill í grasinu
vorið skrifar ekki sögur lífsins
með svörtu bleki í times new roman
það ritar sólhvíta ullarstafi
á bert skinn unglambsins
allegóría/dýramessan
í gulltötrum sínum gekk vættur dýranna inn í stirndan skógarsalinn
er strengjalausir viðarbolirnir fluttu ósamið málverk í x-moll
hann sagði vorið koma aðeins einu sinni, villigrænt,
að maðurinn fæddist blindur eins og hin dýrin
en sæi svo aðeins það sem dugði forfeðrum
hans til endurmyndunar; það væri alveg
hægt að margbrjóta heilann endalaust
minnstu brotin yrðu alltaf óbrotin
og að við kölluðum okkur menn
því að við fórum úr trjánum
en gætum aldrei í raun
yfirgefið trén alveg
því þá fengjum við
ekki súrefnið
og misstum
andann
fimmtudagur, 6. nóvember 2008
|tíminn gengur í garð
í sprungum gamalla viðarbekkja
innan almenningsgarðanna situr tíminn
löngum stundum og bíður eftir eilífðinni
þriðjudagur, 4. nóvember 2008
| |óbreytilegur breytileiki
eftir láréttum stiga tímans
stíga höfuðskepnur hlutveruleikans
í óvaranlegar eftirmyndir formanna
mánudagur, 3. nóvember 2008
|sunnudagur, 2. nóvember 2008
|fullkomin lausn/fyrsta birtan
það er ekki heiðríkjan
sem gerir vornóttina fagra
heldur óveðrið á undan
ljóshaf/rafbirta á regnvatni
milli hallandi húsaraða
renna götuljósin í gullvatni
af gljáandi slembu síðkvöldanna
föstudagur, 31. október 2008
|návist fjarlægðarinnar
sagt er að máninn sé aldrei einmanalegri
en þegar hann lítur yfir ljósborgirnar
í fjarlægum glaumi laugardagskvöldanna
fimmtudagur, 30. október 2008
|jarðvatn
hve djúpt er svo grunnvatnið?
jafnvel dýpsti viskubrunnur jarðar
snýr öllu á haus í endurspeglun sinni
miðvikudagur, 29. október 2008
|mánudagur, 27. október 2008
| |sunnudagur, 26. október 2008
|fimmtudagur, 23. október 2008
|
jarðarför mánans
frá lygnu hyldýpinu
hljóðlaus niður
niður til
jarðar
hljóðlaus niður
niður til
jarðar
O
flýtur milli
hafs og himins
áður en hann leggst
aðframkominn í þangið
hafs og himins
áður en hann leggst
aðframkominn í þangið
sjávareldur/ljósaskiptin
á kvöldflötum hnattarins
leika gullin hljóðfæri sólar
lokaverk sitt í sölum vatnsins
áður en geimurinn verður
snertanlegur með fingrunum
mánudagur, 20. október 2008
| |blá þrá
í flóðunum hverfa ósigrandi klettaborgir
og þungi steina hennar undir sjóvatnið
svo efablandin jörð villist í stjörnuþokum
og sekkur undir tært yfirborð himinsins
heimstónlist
alheimurinn er risavaxið tónverk;
miklihvellur ógnarþung bassanóta
ljósið strengjaleikur stjarnanna
fæðing ungviðis söngrödd lífsins
miklihvellur ógnarþung bassanóta
ljósið strengjaleikur stjarnanna
fæðing ungviðis söngrödd lífsins
mánudagur, 13. október 2008
|endurlit
á nóttu sem þessari
renna stjörnurnar yfir
eins og ljós
fjarlægra daga
eins og sandkorn
í stundaglasi
föstudagur, 19. september 2008
|mánudagur, 21. janúar 2008
|fimmtudagur, 28. júní 2007
|Um breytileikann
Samkvæmt heimsmynd vísinda er alheimurinn síbreytilegur en um leið fullkomlega afmarkaður við sjálfan sig; ekkert sem er í honum kemst úr honum og ekkert utan við hann, ef eitthvað er, kemst inn í hann. Orka breytir um mynd í sífellu innan hans en hefur ætíð verið til staðar allt frá frumsprengingunni og fæðingu heimsins við upphaf tímans, eða að minnsta kosti 10^-43 sekúndum eftir það, og verður ætíð innan hans þar eð alheimurinn er lokað kerfi, jafnvel eftir svokölluð endalok eða heimsslit við varmadauða hans. Flóknastar þessara birtingarmynda orkunnar eru lífverurnar; lífrænar kolefnasamsetningar með flókin hegðunarmynstur sem erfðir og umhverfi afkóða í sífellu.
Gen lífveru breytast með tilviljanakenndum hætti og leitast við að laga hana að umhverfinu á líftíma hennar og jafnframt afrita sig í aðra lífveru þegar hina þrýtur. Þetta hljómar ef til vill eins og sníkjulífi þar sem lífveran er hýsill en genin sníklar. Þar eð heimurinn er síbreytilegur þarf breytileiki að vera til staðar í erfðum lífvera. Þetta kann að vera tvítekning því auðvitað er erfðaefnið hluti af heiminum og þess vegna breytilegt eftir því sem áður hefur komið fram. En þar eð gen geta ekki spáð fyrir um aðstæður á líftíma verunnar breytast þau tilviljanakennt og leitast við að halda ákveðnum breytileika í stofni lífvera.
Þar eð stökkbreytingar eru tilviljanakenndar verður hver einstaklingur kynlausrar æxlunar líffræðilega sérstakur og enn frábrugðnari öðrum ef um kynæxlun er að ræða því þá blandast erfðaefni foreldranna líka. Sá einstaklingur sem erfðafræðilega hentar flestum aðstæðum best hverju sinni er líklegastur til að eignast flest afkvæmi. Þó er ekki nauðsynlegt að svo verði því síbreytilegt umhverfið gegnir einnig stóru hlutverki. Þróun stefnir ekki á fullkomna aðlögun heldur aðeins að því að laga lífveruna nógu vel að umhverfinu svo hún geti nærst, þroskast, lifað og fjölgað sér.
Sjónarhorn mannsins á veröldina er afrakstur margra milljóna ára þróunar. Þar sem fullkomin aðlögun verður ekki í síbreytilegum heimi elta erfðir umhverfið í sífellu og hafa í sér breytileika sem náttúran velur úr. Þrep af þrepi hafa miðstýrður heili og meðvitund byggst upp og nýjungar sífellt bæst við, náttúran hefur valið og heldur áfram að velja úr nýjum uppskriftum sem leiða til margra afkvæma en afbrigðileiki deyr út á ólíkum stigum, í allt frá skipulögðum frumudauða til kynhegðunar manna.
Færa má rök fyrir nokkuð fullkominni aðlögun. Þróun getur gengið, eftir því sem við sjáum á jörðinni, frá frumstæðum fornbakteríum til vitsmunavera sem breyta svo ef til vill sjálfar erfðakóðanum til að lagast umhverfinu öðlist þær tækniþekkinguna áður en þær eyðast af hamförum eða sjálfum sér. En jafnvel í þessu tilfelli er það náttúran sem sér um valið, enda eru allar lífverur, þeirra á meðal maðurinn, hluti hennar en ekki utan við hana og þess vegna náttúran sjálf og hlutveruleikinn.
Þegar hér er sagt að lífvera sé ekki til heldur aðeins umhverfið er átt við að ólíkt því sem virðast kann eru lífverur ekki gerðar af fastákvörðuðum efniseindum allt tilverustig sitt heldur eru þær hluti af efnahringjum og orkuferlum náttúrunnar. Á öllum stigum lífs, allt frá lífeindum og frumuhlutum til líkamlegs skipulags, og á öllum tímum fer fram á sífelld endurnýjun. Sams konar atóm sem eru í lífveru og önnur sem eru það ekki eru óaðgreinanleg og verða jafnvel hluti af lífveru mislengi og yfirgefa hana svo.
Fremur en að líta á lífverur sem fastar stærðir mætti þá hugsa sér að orka flæði eftir tímarúminu, eins og eðlilegt þykir, og að hluti hennar streymi inn, í gegnum og aftur úr erfðauppskrift lífveru og varpi á þessari leið sinni ímynd hennar á umhverfið. Það eru því engin föst mörk á milli lifandi og líflauss efnis sé litið á hugtökin frá heimi öreinda. Þar eð enginn munur er lífi og dauða þar má velta því fyrir sér hvort hann sé fyrir hendi yfir höfuð enda varð fyrsta lífið, ef hægt er að skilgreina það svo nákvæmlega, nú einu sinni til í líflausum heimi; hvort hann sé óraunveruleiki og einföldun sem maðurinn hefur fundið upp vegna gagnsemi hans til útskýringa á veröldi sinni.
Vissulega eru ákveðin einkenni sem tileinka má lífi sem dauði hefur ekki, svo sem næringarleit og fjölföldun. Hins vegar fara bæði lifandi og dautt efni eftir ferlum í sama hlutveruleika. Þannig séð eru líf og dauði aðeins notadrjúg hugtök yfir tvö fyrirbæri sem geta skarast og verið eitt hið sama; engin föst skil eru á ferðinni, til dæmis eru veirur á mörkum þessarar flokkunar. Enn djarfara væri svo að koma með samskonar kenningu um meðvitund og ómeðvitund.
Sem barn nytjahyggjunnar fær lífvera ekki í erfðir eiginleika sem munu nauðsynlega henta henni og hennar aðstæðum, heldur þá sem hentuðu einhverjum forfeðra hennar í þeirra aðstæðum, hvort sem þeir verða hinni nýju lífveru til tjóns og trafala ellegar til gagns og gæfu, að viðbættum nýjum breytileika eftir tilviljanakenndar stökkbreytingar. Hefði það á heppilegum tíma í þróunarsögunni komið sér vel fyrir forfeður okkar að skynja útvarpsgeisla eru góðar líkur á því að núlifandi menn skynjuðu þá einnig. Dæmi þetta er ef til vill ekki sérlega raunhæft en það á einungis að sýna hve erfðir okkar eru mótaðar af því sem nýttist áum okkar vel.
Skynjun mannsins heldur því fram að hlutir, eftir ákveðinni skilgreiningu þeirra, birtist og hverfi. Þessar sjónhverfingar eru þó falskar eftir því sem áður hefur komið fram þar eð orka skiptir aðeins um mynd en varðveitist að eilífu. Ljóst er að þessi mynd af heiminum er ekki sönn heldur blanda af þeim nálgunum að honum sem gafst forfeðrum mannsins nógu vel ásamt áhrifum nýs breytileika.
Á heildina litið er alheimurinn föst stærð en einstakir hlutar síbreytilegir líkastir völundarhúsi á hreyfingu. Stöðugleika ytri gerðar hans er ekki skynjaður og aðeins hluti af breytileika innri gerðar; örlitlar breytingar eins og hreyfingu atóma eru ekki meðteknar því virðist heimurinn ganga í skrefum eða tímabilum en ekki í samfelldu flæði eins og raun er nema hann gangi í óuppgötvuðum smáeiningum. Í það minnsta gengur veröldin í mun minni skrefum en hvort sem er ber augu eða bestu tímasjár vísinda nema.
Af því að maðurinn sér aðeins hluta af innri breytingum er mannshugurinn gjarn á að setja fasta punkta inn í heimsmynd sína eins og persónur, staði og hluti, og gefa þeim nöfn, því það hefur gagnast forfeðrum hans og hefur augljóslega heilmikið notagildi. Þetta er þó talsverður óraunveruleiki þar sem annaðhvort stöðugt flæði á sér stað eða streymi smærri eininga en við fáum séð eða mælt. Þessir svokölluðu föstu punktar geta svo horfið mjög sviplega og splundrast í frumeindir sínar.
Ysta gerð heimsins skynjast ekki heldur; maðurinn skynjar ekki heiminn utan frá, þar eð hanner vitaskuld hluti af honum sjálfur, og aðeins afmarkað svæði af honum í einu svo sem vegna stöðu hans í rými, lögun jarðar og úrvinnslugetu athyglinnar. Aðeins vísindi geta gefið hugmynd um hvernig þessu eðli er háttað.
Í daglegu lífi gefur maðurinn hlutum umhverfis síns nöfn og tekur gjarnan sem gefnum. En skyndilega kemur breytileikinn til sögunnar. Enginn hluti efnisheimsins er því sjálfsagður. Mikilvægt er að gera sér grein fyrir því. Það er vitaskuld lífstíðarverkefni. Ákveðinn hugarfriður getur fengist með vitneskju um varðveislu heildarinnar; frá henni er allt komið og til hennar mun allt hverfa. Sá sem fagnar breytileikanum verður frjáls eins og hinn eilífi vindur sem skiptir aldrei um stöðu því staða hans er breytingin.
Gen lífveru breytast með tilviljanakenndum hætti og leitast við að laga hana að umhverfinu á líftíma hennar og jafnframt afrita sig í aðra lífveru þegar hina þrýtur. Þetta hljómar ef til vill eins og sníkjulífi þar sem lífveran er hýsill en genin sníklar. Þar eð heimurinn er síbreytilegur þarf breytileiki að vera til staðar í erfðum lífvera. Þetta kann að vera tvítekning því auðvitað er erfðaefnið hluti af heiminum og þess vegna breytilegt eftir því sem áður hefur komið fram. En þar eð gen geta ekki spáð fyrir um aðstæður á líftíma verunnar breytast þau tilviljanakennt og leitast við að halda ákveðnum breytileika í stofni lífvera.
Þar eð stökkbreytingar eru tilviljanakenndar verður hver einstaklingur kynlausrar æxlunar líffræðilega sérstakur og enn frábrugðnari öðrum ef um kynæxlun er að ræða því þá blandast erfðaefni foreldranna líka. Sá einstaklingur sem erfðafræðilega hentar flestum aðstæðum best hverju sinni er líklegastur til að eignast flest afkvæmi. Þó er ekki nauðsynlegt að svo verði því síbreytilegt umhverfið gegnir einnig stóru hlutverki. Þróun stefnir ekki á fullkomna aðlögun heldur aðeins að því að laga lífveruna nógu vel að umhverfinu svo hún geti nærst, þroskast, lifað og fjölgað sér.
Sjónarhorn mannsins á veröldina er afrakstur margra milljóna ára þróunar. Þar sem fullkomin aðlögun verður ekki í síbreytilegum heimi elta erfðir umhverfið í sífellu og hafa í sér breytileika sem náttúran velur úr. Þrep af þrepi hafa miðstýrður heili og meðvitund byggst upp og nýjungar sífellt bæst við, náttúran hefur valið og heldur áfram að velja úr nýjum uppskriftum sem leiða til margra afkvæma en afbrigðileiki deyr út á ólíkum stigum, í allt frá skipulögðum frumudauða til kynhegðunar manna.
Færa má rök fyrir nokkuð fullkominni aðlögun. Þróun getur gengið, eftir því sem við sjáum á jörðinni, frá frumstæðum fornbakteríum til vitsmunavera sem breyta svo ef til vill sjálfar erfðakóðanum til að lagast umhverfinu öðlist þær tækniþekkinguna áður en þær eyðast af hamförum eða sjálfum sér. En jafnvel í þessu tilfelli er það náttúran sem sér um valið, enda eru allar lífverur, þeirra á meðal maðurinn, hluti hennar en ekki utan við hana og þess vegna náttúran sjálf og hlutveruleikinn.
Þegar hér er sagt að lífvera sé ekki til heldur aðeins umhverfið er átt við að ólíkt því sem virðast kann eru lífverur ekki gerðar af fastákvörðuðum efniseindum allt tilverustig sitt heldur eru þær hluti af efnahringjum og orkuferlum náttúrunnar. Á öllum stigum lífs, allt frá lífeindum og frumuhlutum til líkamlegs skipulags, og á öllum tímum fer fram á sífelld endurnýjun. Sams konar atóm sem eru í lífveru og önnur sem eru það ekki eru óaðgreinanleg og verða jafnvel hluti af lífveru mislengi og yfirgefa hana svo.
Fremur en að líta á lífverur sem fastar stærðir mætti þá hugsa sér að orka flæði eftir tímarúminu, eins og eðlilegt þykir, og að hluti hennar streymi inn, í gegnum og aftur úr erfðauppskrift lífveru og varpi á þessari leið sinni ímynd hennar á umhverfið. Það eru því engin föst mörk á milli lifandi og líflauss efnis sé litið á hugtökin frá heimi öreinda. Þar eð enginn munur er lífi og dauða þar má velta því fyrir sér hvort hann sé fyrir hendi yfir höfuð enda varð fyrsta lífið, ef hægt er að skilgreina það svo nákvæmlega, nú einu sinni til í líflausum heimi; hvort hann sé óraunveruleiki og einföldun sem maðurinn hefur fundið upp vegna gagnsemi hans til útskýringa á veröldi sinni.
Vissulega eru ákveðin einkenni sem tileinka má lífi sem dauði hefur ekki, svo sem næringarleit og fjölföldun. Hins vegar fara bæði lifandi og dautt efni eftir ferlum í sama hlutveruleika. Þannig séð eru líf og dauði aðeins notadrjúg hugtök yfir tvö fyrirbæri sem geta skarast og verið eitt hið sama; engin föst skil eru á ferðinni, til dæmis eru veirur á mörkum þessarar flokkunar. Enn djarfara væri svo að koma með samskonar kenningu um meðvitund og ómeðvitund.
Sem barn nytjahyggjunnar fær lífvera ekki í erfðir eiginleika sem munu nauðsynlega henta henni og hennar aðstæðum, heldur þá sem hentuðu einhverjum forfeðra hennar í þeirra aðstæðum, hvort sem þeir verða hinni nýju lífveru til tjóns og trafala ellegar til gagns og gæfu, að viðbættum nýjum breytileika eftir tilviljanakenndar stökkbreytingar. Hefði það á heppilegum tíma í þróunarsögunni komið sér vel fyrir forfeður okkar að skynja útvarpsgeisla eru góðar líkur á því að núlifandi menn skynjuðu þá einnig. Dæmi þetta er ef til vill ekki sérlega raunhæft en það á einungis að sýna hve erfðir okkar eru mótaðar af því sem nýttist áum okkar vel.
Skynjun mannsins heldur því fram að hlutir, eftir ákveðinni skilgreiningu þeirra, birtist og hverfi. Þessar sjónhverfingar eru þó falskar eftir því sem áður hefur komið fram þar eð orka skiptir aðeins um mynd en varðveitist að eilífu. Ljóst er að þessi mynd af heiminum er ekki sönn heldur blanda af þeim nálgunum að honum sem gafst forfeðrum mannsins nógu vel ásamt áhrifum nýs breytileika.
Á heildina litið er alheimurinn föst stærð en einstakir hlutar síbreytilegir líkastir völundarhúsi á hreyfingu. Stöðugleika ytri gerðar hans er ekki skynjaður og aðeins hluti af breytileika innri gerðar; örlitlar breytingar eins og hreyfingu atóma eru ekki meðteknar því virðist heimurinn ganga í skrefum eða tímabilum en ekki í samfelldu flæði eins og raun er nema hann gangi í óuppgötvuðum smáeiningum. Í það minnsta gengur veröldin í mun minni skrefum en hvort sem er ber augu eða bestu tímasjár vísinda nema.
Af því að maðurinn sér aðeins hluta af innri breytingum er mannshugurinn gjarn á að setja fasta punkta inn í heimsmynd sína eins og persónur, staði og hluti, og gefa þeim nöfn, því það hefur gagnast forfeðrum hans og hefur augljóslega heilmikið notagildi. Þetta er þó talsverður óraunveruleiki þar sem annaðhvort stöðugt flæði á sér stað eða streymi smærri eininga en við fáum séð eða mælt. Þessir svokölluðu föstu punktar geta svo horfið mjög sviplega og splundrast í frumeindir sínar.
Ysta gerð heimsins skynjast ekki heldur; maðurinn skynjar ekki heiminn utan frá, þar eð hanner vitaskuld hluti af honum sjálfur, og aðeins afmarkað svæði af honum í einu svo sem vegna stöðu hans í rými, lögun jarðar og úrvinnslugetu athyglinnar. Aðeins vísindi geta gefið hugmynd um hvernig þessu eðli er háttað.
Í daglegu lífi gefur maðurinn hlutum umhverfis síns nöfn og tekur gjarnan sem gefnum. En skyndilega kemur breytileikinn til sögunnar. Enginn hluti efnisheimsins er því sjálfsagður. Mikilvægt er að gera sér grein fyrir því. Það er vitaskuld lífstíðarverkefni. Ákveðinn hugarfriður getur fengist með vitneskju um varðveislu heildarinnar; frá henni er allt komið og til hennar mun allt hverfa. Sá sem fagnar breytileikanum verður frjáls eins og hinn eilífi vindur sem skiptir aldrei um stöðu því staða hans er breytingin.
sunnudagur, 27. maí 2007
|miðvikudagur, 2. maí 2007
|Staðir
Það er skrýtið um suma staði sem maður hafði eitt sinn dvalið lengi á eða sótt oft á tímabili og á skyndilega leið um aftur löngu síðar, svo sem gamlan vinnustað, heimili, skóla og lóðir þeirra, hvernig sviðið hefur tekið á sig liti eða þunga atburðanna sem þar gerðust. Sé morgunn og sólskin man maður oft og sér fyrir sér betur þá atburði sem gerðust á þeim tíma dags undir því veðri og eins um aðra tíma og áttir. Maður býst einhvern veginn við að sjáheyra hvað í huga manns hefur bundist þeim, svo sem læti í krökkum eða vinnuvélum, raddir fjölskyldu og vina eða misþungbúna svipi kennara líða á milli stofanna áður en bjallan hringir, jafnvel þó sá heimur sé fyrir löngu horfinn og annar kominn í staðinn.
fimmtudagur, 1. febrúar 2007
|Óreiðulögmálið fyrir byrjendur
Með hverri tímaeiningu sem líður af heimi okkar eykst glundroði í honum. Þetta hefur varmafræðin sýn2t okkur. Sólarorka hitar og fl$æðir um lífhvolf6ið og ljóstil36lífarar taka hana82 t5il sín og mynda kolv528yretni4 og h57ita. Ófrumbjarjrtigtra lífv4ye4rur gæyða sdfér svo á þeaim fruemh4bjyarga, hreheyfa sihg og umrbreyta þaanunig s4utöðuuorku yí h2yreyfiorku u5sem hverfa5ur 5uaþa$nun5igi útr íut 5umh3verfkiieðyik oyg uonýtliusltl ekkil saftu2r vlegnkua þesyssæ ayuo%d or)keufererlið æer tesurkykli hsrilnlguursyk helildiusry flyæðliæ a jego oa egioða oeig ðioaugð oiegu aeðoiuiejwþflajfs#%/´þfldjkgsdþlskjgeawðg$%/oiwaehgaioghaewr´ggds
þriðjudagur, 21. nóvember 2006
|René Descartes (1596-1650)
Heimspekingurinn, stærðfræðingurinn og vísindavitkinn, hinn franski rökhyggjumaður René Descartes, var borinn þann 31.mars 1596 eftir okkar tímatali hvar þá hét La Haye en Touraine í umdæminu Indre-et-Loire en ber nú nafn Descartes. Móðir hans dó ári síðar af berklum. Descartes gekk í skóla jesúíta en fékk snemma þá sjón að traustar undirstöður skorti fyrir lærdóm bókanna. Gekk hann í Háskólann í Poitiers að stunda lögfræði mjög eftir óskum og örlagaætlunum föðurhúsa. Sú varð eigi raun sem reynd var heldur gerði hann skjótt og skammlega heldur víðreist og vildi ok sjáheyra vítt of veröld alla.
Á breiðferðum þeim bláum hitti hann Isaac Beeckman er vakti áhuga Descartes á stærðfræðilegum hugarvílum og -vandræðum. Að eigin ummælum varð Descartes fyrir vitrun of máttarstólpa vísinda í draumi. Heimsreisu ofanræddri var lúkið 1622 og ári síðar seldi hann eigur sínar og keypti skuldabréf fyrir. Græddi hann grimmt á tá og fingri það sem eftir var af þeirri fjárfestingu. Næstlega fluttist hann til Hollands sem var þá á efnahagslegu ofurskeiði. Komst hann þar að fordæmingu Rómversk-kaþólsku kirkjunnar á verkum Galileos 1633 en í því dimma ljósi hætti Descartes við að gera opinber afkvæmi fjögurra ára starfs síns. Descartes eignaðist stúlkubarn sem lést aðeins fimm ára að aldri. Hann var alla tíð ókvæntur og -kvenvæddur.
Descartes er talinn einn upphafsmanna nútímavísinda. Í þekkingarfræðilegum skrifum efaðist hann um tilvist allra hluta og vitneskjuna um veru þeirra og sagði efann hið eina óefanlega. Afleiddi hann þessa setningu, en hann beitti afleiðslu mikið, í þá staðhæfingu að eigi væri hægt að efast of eigin tilvist og þar með hlaut hann að hafa bjarghyggjuleg sannindi fyrir henni. Þaðan er komin fleyg og fuglbúin orðaröðun Descartes sem hefur skotið upp á fáránlegustu stöðum, þar á meðal í bílaauglýsingum 21.aldarinnar: „Cogito ergo sum;“ „Ek hugsa og er því.“ Annað, þar á meðal eigin limi og líkama allan, sagði hann vel geta verið draum eður hvekkhrekki og blekkingar illra draugvætta og durta og því óstaðfestanlegrar viðveru. Hið ókomna og liðna voru og einnig fórnarlömb efahyggju Descartes en hann sagði aðeins efa í núinu gildan og góðsjáanlegan.
Greining Descartes á hugsun var sú að hún væri athæfi manns sem hann var samstundis meðvitaður um. Hann gerði mannshugann að þungamiðju skilnings í kenningum sínum og sagði skynjun ekki gefa neinn skilning heldur að hugurinn vinni hann úr hráum skynhrifum. Þekkingu sagði Descartes verða að hugmyndum og að heimspekilegar rannsóknir væru íhugun hugmyndanna.
Descartes skipti tegund vorri í verundir tvær; sál og líkama. Aukinheldur fjallaði hann og fabúleraði um tilvist þriðju verundar sem Guð eður fullkomleikann en gætti þar áhrifa frá skólaspekinámi hans. Reyndi hann að færa sönnur á tilvist Guðs en sú tilraun hefur akkilesarhæl og gengur ei upp ef efahyggja kerfis hans sjálfs er með í spá og spilborði því. Líkaminn hafði bólfestu í efnisheiminum, samkvæmt Descartes, en sálin ekki heldur í hugarheimi. Er þessi tvískipting mjög í samræmi við þá kennilegu kristni er þá ríkti. Descartes hafði ofurmikil áhrif á allar eftirtíðir sínar með tvíhyggjunni og mikið af alþýðuspeki er af hans sökum, þar á meðal hugsmíðin um tilvist mannssálar sem sérstaks fyrirbæris. Hefur hún gróið svo gömul við tungutak manna og orðið þeim sjálfsögð að kenningasmíðar nútímans er hafna henni og jafnvel fyrirbærinu meðvitund hafa átt erfitt uppdráttar og hafa alloft átt undir högg og hnefa heim að sækja.
Descartes fann upp hnitarúmfræðina. Eftir honum heitir Kartesíusarhnitakerfið, en það er hið kunnuglega tvívíða eður þrívíða hnitakerfi með ásunum x, y, og z fyrir þrívítt rúm og rými. Beitti hann fyrstur og frumlega algebru í rúmfræði og öfugleiðis. Þá taldi hann að greina mætti orsakir hegðunar með stoð og stuðningi líffræðinnar.
Heimspeki Descartes varð umdeild: Árið 1643 var hún bönnuð og bannsett við Háskólann í Utrecht en fjórum árum síðar þáði Descartes laun frá kóngi Frakka. Hann lést í Stokkhólmi þann 11.febrúar 1650. Deilt er um hvort það var af lungnabólgu ellegar af sökum arsenikeitrunar sem er nýrri hugmynd.
Á breiðferðum þeim bláum hitti hann Isaac Beeckman er vakti áhuga Descartes á stærðfræðilegum hugarvílum og -vandræðum. Að eigin ummælum varð Descartes fyrir vitrun of máttarstólpa vísinda í draumi. Heimsreisu ofanræddri var lúkið 1622 og ári síðar seldi hann eigur sínar og keypti skuldabréf fyrir. Græddi hann grimmt á tá og fingri það sem eftir var af þeirri fjárfestingu. Næstlega fluttist hann til Hollands sem var þá á efnahagslegu ofurskeiði. Komst hann þar að fordæmingu Rómversk-kaþólsku kirkjunnar á verkum Galileos 1633 en í því dimma ljósi hætti Descartes við að gera opinber afkvæmi fjögurra ára starfs síns. Descartes eignaðist stúlkubarn sem lést aðeins fimm ára að aldri. Hann var alla tíð ókvæntur og -kvenvæddur.
Descartes er talinn einn upphafsmanna nútímavísinda. Í þekkingarfræðilegum skrifum efaðist hann um tilvist allra hluta og vitneskjuna um veru þeirra og sagði efann hið eina óefanlega. Afleiddi hann þessa setningu, en hann beitti afleiðslu mikið, í þá staðhæfingu að eigi væri hægt að efast of eigin tilvist og þar með hlaut hann að hafa bjarghyggjuleg sannindi fyrir henni. Þaðan er komin fleyg og fuglbúin orðaröðun Descartes sem hefur skotið upp á fáránlegustu stöðum, þar á meðal í bílaauglýsingum 21.aldarinnar: „Cogito ergo sum;“ „Ek hugsa og er því.“ Annað, þar á meðal eigin limi og líkama allan, sagði hann vel geta verið draum eður hvekkhrekki og blekkingar illra draugvætta og durta og því óstaðfestanlegrar viðveru. Hið ókomna og liðna voru og einnig fórnarlömb efahyggju Descartes en hann sagði aðeins efa í núinu gildan og góðsjáanlegan.
Greining Descartes á hugsun var sú að hún væri athæfi manns sem hann var samstundis meðvitaður um. Hann gerði mannshugann að þungamiðju skilnings í kenningum sínum og sagði skynjun ekki gefa neinn skilning heldur að hugurinn vinni hann úr hráum skynhrifum. Þekkingu sagði Descartes verða að hugmyndum og að heimspekilegar rannsóknir væru íhugun hugmyndanna.
Descartes skipti tegund vorri í verundir tvær; sál og líkama. Aukinheldur fjallaði hann og fabúleraði um tilvist þriðju verundar sem Guð eður fullkomleikann en gætti þar áhrifa frá skólaspekinámi hans. Reyndi hann að færa sönnur á tilvist Guðs en sú tilraun hefur akkilesarhæl og gengur ei upp ef efahyggja kerfis hans sjálfs er með í spá og spilborði því. Líkaminn hafði bólfestu í efnisheiminum, samkvæmt Descartes, en sálin ekki heldur í hugarheimi. Er þessi tvískipting mjög í samræmi við þá kennilegu kristni er þá ríkti. Descartes hafði ofurmikil áhrif á allar eftirtíðir sínar með tvíhyggjunni og mikið af alþýðuspeki er af hans sökum, þar á meðal hugsmíðin um tilvist mannssálar sem sérstaks fyrirbæris. Hefur hún gróið svo gömul við tungutak manna og orðið þeim sjálfsögð að kenningasmíðar nútímans er hafna henni og jafnvel fyrirbærinu meðvitund hafa átt erfitt uppdráttar og hafa alloft átt undir högg og hnefa heim að sækja.
Descartes fann upp hnitarúmfræðina. Eftir honum heitir Kartesíusarhnitakerfið, en það er hið kunnuglega tvívíða eður þrívíða hnitakerfi með ásunum x, y, og z fyrir þrívítt rúm og rými. Beitti hann fyrstur og frumlega algebru í rúmfræði og öfugleiðis. Þá taldi hann að greina mætti orsakir hegðunar með stoð og stuðningi líffræðinnar.
Heimspeki Descartes varð umdeild: Árið 1643 var hún bönnuð og bannsett við Háskólann í Utrecht en fjórum árum síðar þáði Descartes laun frá kóngi Frakka. Hann lést í Stokkhólmi þann 11.febrúar 1650. Deilt er um hvort það var af lungnabólgu ellegar af sökum arsenikeitrunar sem er nýrri hugmynd.
Heimildir og mynd:
Skirbekk, G. og Gilje, Nils, (1999). Efi og vissa - Maðurinn í brennidepli. Heimspekisaga, bls. 277-285. Stefán Hjörleifsson íslenskaði. Háskólaútgáfan, Reykjavík: 1999.
Greinin „René Descartes“ á ensku útgáfu Wikipedia. Sótt 21. nóvember 2006.
Greinin „René Descartes“ á íslensku útgáfu Wikipedia. Sótt 21. nóvember 2006.
Vísindavefurinn: „Hver var René Descartes og fyrir hvað er hann þekktur?“
Mynd fengin af Wikipedia.
mánudagur, 20. nóvember 2006
|Sigmund Freud (1856-1939)
Menntaði taugalæknirinn og faðir sálgreiningarinnar, hinn umdeildi Sigismund Schlomo Freud, fæddist þann 6.maí 1856 í Freiburg í austurrísk-ungverska keisaradæminu sem þá var ok hét. Stórleg var hans fjölskylda, þrjá átti hann bræður, systur fimm auk bræðra ósameiginlegra mæðra. Flest skólaárin fékk Freud einkunn bestu í sínum árgangi og heimildir eru þess efnis að foreldrar hans hafi tekið hann fram yfir hin börnin. Sautján ára hóf hann nám við Háskólann í Vín og breytti fyrsta nafni sínu fjórum árum betur í Sigmund. 24 ára hóf hann reykingar og stundaði þær alla ævi. Í tvígang á ævinni eyddi hann öllum persónulegum gögnum frá fyrri hluta lífs síns og er því lítið vitað of það.
Freud sneri aftur til Vínar eftir námið og opnaði einkastofu, bauð upp á lækningu við tauga- og hvers kyns heilakvillum og giftist Mörthu Bernays. Hóf hann að prófa dáleiðslu á taugaveiklingum og móðursjúklingum en brá sér brátt af því. Upp fann hann þá aðferð frjálsrar hugleiðingar, en þá nefndi sófagestur hans það sem rak inn á hugsvið sitt í hlutlausu umhverfi og án þess að sjá framan í Freud sem túlkaði, léði og lagði merkingu í venslirennslið.
Á fimmtugsaldri gengu ýmis höfuðmein og martraðir að Freud. Hafði hann geðvefræna óróleika og ótta mikinn við manninn með ljáinn og fleiri fimbulfóbíur. Meðal viðfanga hans of það leyti voru draumrannsóknir, minnisathuganir og þroski persónueinkenna. Brátt og bráðindis komst hann að hatri í garð föður síns og rifjaði upp kynferðislegar tilfinningar sínar frá æskuárum til móður sinnar, Amaliu Freud. Endurspeglast mikið hvað Freud gekk þar í gegnum í hans kenningakrans. Freud fékk prófessorsstöðu við Háskólann í Vín eftir nokkurra bóka skrif, en þar öðlaðist hann dyggan aðdáendahóp og eftirhermur. Efni eru fyrir því að Freud hafi fellt eða reynt að fallbeygja nemendur sem voru ósammála kenningakerfi hans. 1930 hlaut hann Goethe-verðlaunin fyrir framlag sitt til þýskulegra rithátta. Þegar Hitler varð kanslari 1933 voru bækur Freuds brenndar opinberlega af stokksturluðum stormsveitunum, enda fæddur í gyðingdóm og þrátt fyrir að hann lýsti æ og einatt yfir trúleysi og hélt síðar fram að trúarbrögð ættu eftir að fylgja í fótför drekaeðla og dódófugla og deyja út.
Er nasistar innlimuðu Austurríki í geðveikisveldi sitt, en Austurríki varð til eftir sundurliðun austurrísk-ungverska keisaradæmisins í kjölfar fyrsta allraherjastríðsins, flúði Freud til Parísarborgar og þaðan til Lundúna. Þáði hann fjár til flutninga frá sjúklingi sínum sem fylgdi Freud eftir ferðalagi þessu. Áður en Freud yfirgaf heimkynni sín neyddi Gestapó, þýska leynilögreglan, hann til að skrifsetja staf sinn undir skjal eitt of að komið hefði verið fram við hann af virðingu í veldi Hitlers. Freud hripaði eftirminnilega við undirskrift sína: „Ég mæli hlýlega með Gestapó fyrir alla.“
Freud greindist með krabbamein í munni 1923 en hætti þó eigi reykingum og gekkst undir hnífa 30 aðgerða uns hann lést árið 1939. Hafði hann þá beðið lækni um að sálga sinni sálu og lóga líkamanum. Dauða hans bar að vegna oftöku morfíns sem hann tók inn með læknisaðstoð.
Verður nú fjallað of kenningar Freuds. Ólíkt fyrri tíðar heimspekingum á borð við Descartes, Locke og Kant áleit Freud að frjáls vilji væri ekki til og að sjálfstæðar ákvarðanir væru helberar hillingar og hjáblekkingar. Fræg er líking hans við íshröngul í vatni hvar meðvitundin er agnarhlutinn ofansjávar sem stýrist af ógnarmassanum í undirdjúpunum, dulvitundinni, þungamiðju persónuleikans að sagnborði Freuds. Hann skipti ok persónuleikanum í þrjár deildir: Það, sjálf og yfirsjálf. Sagði hann og setti niður að þaðið væri alsett ómeðvitað, dýrslegt og djöfulleikans draumur, keyrt og kraftsungið áfram af lífshvöt aðra stigu og dauðahvöt hinnar. Sjálfið væri þá meðvituð hugarferli en yfirsjálfið eins kyns siðgæðisvörður eða samviska, hvort tveggja meðvitað og ómeðvitað, er tæki óþægilegar tilfinningar og minningar úr meðvitundinni með varnarháttum sjálfsins, sem voru til dæmis bæling, afturhvarf, afneitun, andhverfing, samsömun, tilfærsla, frávarp, réttlæting, vitsmunavörn og göfgun.
Í Draumaráðningum sem Freud gaf út á aldamótunum greindi hann frá hvernig lesa mætti merkingu úr draumum; þar mætti finna bælingar dulvitundarinnar sem hægt væri að afkóða með túlkun. Í næstu bók fjallaði Freud um ýmis fyrirbæri úr daglegu lífi svo sem minnisbresti og mismæli, sem hann sagði merkingarhlaðin lík draumum. Gleymdi maður stefnumóti við unnustu sína hefði áhugi hans á sambandinu minnkað að Freuds málsetningum en tungubrjótar og misorðanir voru skrif og skilaboð úr dulvitundinni að brjóta sér stíg gegnum stíflu yfirsjálfsins. Enn fremur taldi Freud óvenjulegar og afbrigðilegar kynferðislegar óskir geta stakkaskipst og afhjúpast á bjagaða háttu í draumum og taugaveiklaðri hegðan. Í draumi væru varnarhættirnir óvirkir og því brytust bældar langanir upp á yfirborðið, til dæmis með samþjöppun ellegar tilfærslu í dimmri draumveröld. Annað dæmi þar sem bældar langanir brjóta sér leið var í alþýðlegum ævintýrum og goðsögnum. Þar var heimur hlaðinn táknum að mati Freud, til dæmis voru sverð, byssur, hellar og höf dónaleg kyntákn, en hann gerði táknum nokkur skil í efni sínu.
Eitt þekktasta fyrirbæri freudískra fræða er svokölluð Ödipusarduld, sem Freud nefndi og nafnsetti eftir grísku goðsögunni um Ödipus. Átti þetta furðan að skýrgreina vissa taugaveiklun æskudrengja. Þá átti strákhnokki ungur að hrífast af móðurveru sinni og vilja óskilyrðislausa ást hennar. Það tókst hins vegar ekki vegna athyglinnar sem hún veitti föðurnum. Átti þetta að vekja samkeppnisþrótt með barninu, öfund mikla og að lokum ósk um dauða föðurins. Taldi strákur þá að faðirinn vissi af þessum hugsunum og óttaðist strákur hann og gróf hvatirnar í bakgarði ómeðvitundarinnar. Blómum þeim og berfrævingum skaut svo ekki upp aftur úr myrkri moldarinnar fyrr en við kynþroskaskeið með heilbrigðum áhuga á hinu kyninu. Freud nefndi sambærilegt ferli fyrir stúlkukindur Elektruduld. Hann sagði misglöpp í þroskaþrepum þessum gætu leitt og leiðbeint til samkynhneigðar.
Hafa allar þessar villtu vangaveltur Freuds þótt umdeildar mjög og mikið og seint eiga sumar þeirra erindi við nútímann. Sjálfur breytti hann þeim í sífellu og erfitt er því að henda reiður á hvaða útgáfu hann aðhylltist og taldi að lokum og lyktum réttasta. Ef til vill fékk hann einhverjar þeirra við kókaínneyslu sína, en hana stundaði hann stórum og taldi ráðlega. Hins vegar vann Freud mikilvægt brautryðjendastarf við upphafsár sálfræðinnar sem vísindagreinar og hefur haft gasaleg og geigvænleg áhrif á alþýðusálfræði og bókmenntir. Sum hugspil Freuds eins og þrískipting persónuleikans voru eitt sinn smáðar og hraktar úr vísindalegri sálfræði en skjóta nú aftur upp kollinum í taugavísindum 21.aldar. Dóttir Freuds, Anna, hélt áfram starfi föður síns og gerðist sálgreinandi.
Freud sneri aftur til Vínar eftir námið og opnaði einkastofu, bauð upp á lækningu við tauga- og hvers kyns heilakvillum og giftist Mörthu Bernays. Hóf hann að prófa dáleiðslu á taugaveiklingum og móðursjúklingum en brá sér brátt af því. Upp fann hann þá aðferð frjálsrar hugleiðingar, en þá nefndi sófagestur hans það sem rak inn á hugsvið sitt í hlutlausu umhverfi og án þess að sjá framan í Freud sem túlkaði, léði og lagði merkingu í venslirennslið.
Á fimmtugsaldri gengu ýmis höfuðmein og martraðir að Freud. Hafði hann geðvefræna óróleika og ótta mikinn við manninn með ljáinn og fleiri fimbulfóbíur. Meðal viðfanga hans of það leyti voru draumrannsóknir, minnisathuganir og þroski persónueinkenna. Brátt og bráðindis komst hann að hatri í garð föður síns og rifjaði upp kynferðislegar tilfinningar sínar frá æskuárum til móður sinnar, Amaliu Freud. Endurspeglast mikið hvað Freud gekk þar í gegnum í hans kenningakrans. Freud fékk prófessorsstöðu við Háskólann í Vín eftir nokkurra bóka skrif, en þar öðlaðist hann dyggan aðdáendahóp og eftirhermur. Efni eru fyrir því að Freud hafi fellt eða reynt að fallbeygja nemendur sem voru ósammála kenningakerfi hans. 1930 hlaut hann Goethe-verðlaunin fyrir framlag sitt til þýskulegra rithátta. Þegar Hitler varð kanslari 1933 voru bækur Freuds brenndar opinberlega af stokksturluðum stormsveitunum, enda fæddur í gyðingdóm og þrátt fyrir að hann lýsti æ og einatt yfir trúleysi og hélt síðar fram að trúarbrögð ættu eftir að fylgja í fótför drekaeðla og dódófugla og deyja út.
Er nasistar innlimuðu Austurríki í geðveikisveldi sitt, en Austurríki varð til eftir sundurliðun austurrísk-ungverska keisaradæmisins í kjölfar fyrsta allraherjastríðsins, flúði Freud til Parísarborgar og þaðan til Lundúna. Þáði hann fjár til flutninga frá sjúklingi sínum sem fylgdi Freud eftir ferðalagi þessu. Áður en Freud yfirgaf heimkynni sín neyddi Gestapó, þýska leynilögreglan, hann til að skrifsetja staf sinn undir skjal eitt of að komið hefði verið fram við hann af virðingu í veldi Hitlers. Freud hripaði eftirminnilega við undirskrift sína: „Ég mæli hlýlega með Gestapó fyrir alla.“
Freud greindist með krabbamein í munni 1923 en hætti þó eigi reykingum og gekkst undir hnífa 30 aðgerða uns hann lést árið 1939. Hafði hann þá beðið lækni um að sálga sinni sálu og lóga líkamanum. Dauða hans bar að vegna oftöku morfíns sem hann tók inn með læknisaðstoð.
Verður nú fjallað of kenningar Freuds. Ólíkt fyrri tíðar heimspekingum á borð við Descartes, Locke og Kant áleit Freud að frjáls vilji væri ekki til og að sjálfstæðar ákvarðanir væru helberar hillingar og hjáblekkingar. Fræg er líking hans við íshröngul í vatni hvar meðvitundin er agnarhlutinn ofansjávar sem stýrist af ógnarmassanum í undirdjúpunum, dulvitundinni, þungamiðju persónuleikans að sagnborði Freuds. Hann skipti ok persónuleikanum í þrjár deildir: Það, sjálf og yfirsjálf. Sagði hann og setti niður að þaðið væri alsett ómeðvitað, dýrslegt og djöfulleikans draumur, keyrt og kraftsungið áfram af lífshvöt aðra stigu og dauðahvöt hinnar. Sjálfið væri þá meðvituð hugarferli en yfirsjálfið eins kyns siðgæðisvörður eða samviska, hvort tveggja meðvitað og ómeðvitað, er tæki óþægilegar tilfinningar og minningar úr meðvitundinni með varnarháttum sjálfsins, sem voru til dæmis bæling, afturhvarf, afneitun, andhverfing, samsömun, tilfærsla, frávarp, réttlæting, vitsmunavörn og göfgun.
Í Draumaráðningum sem Freud gaf út á aldamótunum greindi hann frá hvernig lesa mætti merkingu úr draumum; þar mætti finna bælingar dulvitundarinnar sem hægt væri að afkóða með túlkun. Í næstu bók fjallaði Freud um ýmis fyrirbæri úr daglegu lífi svo sem minnisbresti og mismæli, sem hann sagði merkingarhlaðin lík draumum. Gleymdi maður stefnumóti við unnustu sína hefði áhugi hans á sambandinu minnkað að Freuds málsetningum en tungubrjótar og misorðanir voru skrif og skilaboð úr dulvitundinni að brjóta sér stíg gegnum stíflu yfirsjálfsins. Enn fremur taldi Freud óvenjulegar og afbrigðilegar kynferðislegar óskir geta stakkaskipst og afhjúpast á bjagaða háttu í draumum og taugaveiklaðri hegðan. Í draumi væru varnarhættirnir óvirkir og því brytust bældar langanir upp á yfirborðið, til dæmis með samþjöppun ellegar tilfærslu í dimmri draumveröld. Annað dæmi þar sem bældar langanir brjóta sér leið var í alþýðlegum ævintýrum og goðsögnum. Þar var heimur hlaðinn táknum að mati Freud, til dæmis voru sverð, byssur, hellar og höf dónaleg kyntákn, en hann gerði táknum nokkur skil í efni sínu.
Eitt þekktasta fyrirbæri freudískra fræða er svokölluð Ödipusarduld, sem Freud nefndi og nafnsetti eftir grísku goðsögunni um Ödipus. Átti þetta furðan að skýrgreina vissa taugaveiklun æskudrengja. Þá átti strákhnokki ungur að hrífast af móðurveru sinni og vilja óskilyrðislausa ást hennar. Það tókst hins vegar ekki vegna athyglinnar sem hún veitti föðurnum. Átti þetta að vekja samkeppnisþrótt með barninu, öfund mikla og að lokum ósk um dauða föðurins. Taldi strákur þá að faðirinn vissi af þessum hugsunum og óttaðist strákur hann og gróf hvatirnar í bakgarði ómeðvitundarinnar. Blómum þeim og berfrævingum skaut svo ekki upp aftur úr myrkri moldarinnar fyrr en við kynþroskaskeið með heilbrigðum áhuga á hinu kyninu. Freud nefndi sambærilegt ferli fyrir stúlkukindur Elektruduld. Hann sagði misglöpp í þroskaþrepum þessum gætu leitt og leiðbeint til samkynhneigðar.
Hafa allar þessar villtu vangaveltur Freuds þótt umdeildar mjög og mikið og seint eiga sumar þeirra erindi við nútímann. Sjálfur breytti hann þeim í sífellu og erfitt er því að henda reiður á hvaða útgáfu hann aðhylltist og taldi að lokum og lyktum réttasta. Ef til vill fékk hann einhverjar þeirra við kókaínneyslu sína, en hana stundaði hann stórum og taldi ráðlega. Hins vegar vann Freud mikilvægt brautryðjendastarf við upphafsár sálfræðinnar sem vísindagreinar og hefur haft gasaleg og geigvænleg áhrif á alþýðusálfræði og bókmenntir. Sum hugspil Freuds eins og þrískipting persónuleikans voru eitt sinn smáðar og hraktar úr vísindalegri sálfræði en skjóta nú aftur upp kollinum í taugavísindum 21.aldar. Dóttir Freuds, Anna, hélt áfram starfi föður síns og gerðist sálgreinandi.
Heimildir og mynd:
Skirbekk, G. og Gilje, Nils, (1999). Freud og sálgreiningin. Heimspekisaga, bls. 587-592. Stefán Hjörleifsson íslenskaði. Háskólaútgáfan, Reykjavík: 1999.
Greinin „Sigmund Freud“ á ensku útgáfu Wikipedia. Sótt 14. nóvember 2006.
Greinin „Oedipus Complex“ á ensku útgáfu Wikipedia. Sótt 14. nóvember 2006.
Vísindavefurinn: „Hverjir eru helstu sálrænu varnarhættirnir?“
Mynd fengin af Wikipedia.
sunnudagur, 19. nóvember 2006
|þriðjudagur, 14. nóvember 2006
|Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770-1831)
Þýska heimspekingnum Georg Wilhelm Friedrich Hegel var varpað í veröld þessa þann 27.ágúst 1770. Var hann sonur miðstéttarpars er bjó og var búsett í bænum Stuttgart. Snemma hóf hann lestur á fréttaefni og heimspekibókum fyrir tilstuðlan uppeldis móður hans. Hegel lifði heilsutæp æskuár. Alla ævi átti hann gott samband við systur sína Christiane. Hegel gekk í skóla mótmælendakirkjunnar og kynntist þar jafnöldrum sínum: Schelling sem varð einnig heimspekingur og Hölderlin skáldi, en allir höfðu þeir ímugust á umhverfi og inntaki skólans. Vöktu þessir vinir hans áhuga Hegels á hughyggju Kants. Sneri Hegel sér þá frá Popularphilosophen, vinsælum orðræðum samtímarithöfunda oftast af skóla Locke eða Reid um upplýsingarheimspekina. Einnig mun Hegel hafa orðið undir áhrifum frá Forn-Grikkjum og einkum Aristóteles.
Um 1800 komst Hegel að þeirri niðurstöðu að hann vildi þróa áfram gagnrýna heimspeki Kants og fékk ári síðar stöðu dósents við Háskólann í Jena. Fyrirlestrar hans urðu afar vinsælir ólíkt samtíðarmanns hans Schopenhauers. Hegel var hækkaður í stöðu en skjótt og skömmu síðar var skólanum lokað þegar Napóleon lagði Prússland undir sig árið 1806. Hóf Hegel þá störf fréttamanns og kvongaðist 1811. Hét sú heppna Marie von Tucher.
Um 1800 komst Hegel að þeirri niðurstöðu að hann vildi þróa áfram gagnrýna heimspeki Kants og fékk ári síðar stöðu dósents við Háskólann í Jena. Fyrirlestrar hans urðu afar vinsælir ólíkt samtíðarmanns hans Schopenhauers. Hegel var hækkaður í stöðu en skjótt og skömmu síðar var skólanum lokað þegar Napóleon lagði Prússland undir sig árið 1806. Hóf Hegel þá störf fréttamanns og kvongaðist 1811. Hét sú heppna Marie von Tucher.
Hegel birti ritið Rökfræði og fékk við það stöðu og staðsetningu við Háskólann í Heidelberg og skipti svo yfir í Berlínarháskóla. Þáverandi Prússakonungur, Friedrich Wilhelm þriðji, gerði hann að rektor háskólans 1830. Ári síðar flúði Hegel frá bænum vegna kólerufaraldurs en kom of snemma heim aftur og hlaut bana 61 árs að aldri. Merkasta rit hans og jafnframt þýsku hughyggjunnar er án véfengingar, vafa og vífilengju Fyrirbærafræði andans sem Hegel sjálfur kallaði og kenndi við grunnstoð hugmyndakerfis síns.
Heimspeki Hegels, sem er af skóla þýsku hughyggjunnar, hefur verið kölluð sú flóknasta og torskildust allra. Hann sótti efnivið hvort tveggja úr skógum upplýsingar og rómantíkur. Á meðan forskilvitlegar forsendur Kants voru óbreytilegar og eilífar, en hann kallaði fund sinn og föndur nauðsynlegar undirstöður upplifunarinnar, fjölgaði Hegel forsendunum og sagði þær umturnanlegar. Forsendur Hegels voru háðar menningunni sem þær áttu rætur í og þess vegna afstæðar og óalgildar; hugtök manna og skilningur þeirra á þeim breyttust eftir sögulegu samhengi. Hegel gerði með víxlverkunum brú á bilið milli andstæðna Kants: Kant skipti heiminum í skynheim og raunheim en Hegel braut vegginn þarna á milli og sagði veröldina og manninn eiga í skiptum og endurskapa hvort annað í sífellu. Hann sagði veg mannsins tvíþátta; annarrar handar væri einföld einstaklingsreynsla af skynjun og hinnar saga, þróun og endurbætur mannkyns. Þroski einstaklingsins væri þannig smækkuð útgáfa af þróun mannsins. Ljóslega líkist þetta stigveldaskiptingu Aristótelesar og þróun náttúrunnar í veðráttu og vindferlum upp eftir pöllum píramída, viðhorf sem hefur hins vegar fáa vængi nú eftir daga Darwins.
Heimspeki Hegels, sem er af skóla þýsku hughyggjunnar, hefur verið kölluð sú flóknasta og torskildust allra. Hann sótti efnivið hvort tveggja úr skógum upplýsingar og rómantíkur. Á meðan forskilvitlegar forsendur Kants voru óbreytilegar og eilífar, en hann kallaði fund sinn og föndur nauðsynlegar undirstöður upplifunarinnar, fjölgaði Hegel forsendunum og sagði þær umturnanlegar. Forsendur Hegels voru háðar menningunni sem þær áttu rætur í og þess vegna afstæðar og óalgildar; hugtök manna og skilningur þeirra á þeim breyttust eftir sögulegu samhengi. Hegel gerði með víxlverkunum brú á bilið milli andstæðna Kants: Kant skipti heiminum í skynheim og raunheim en Hegel braut vegginn þarna á milli og sagði veröldina og manninn eiga í skiptum og endurskapa hvort annað í sífellu. Hann sagði veg mannsins tvíþátta; annarrar handar væri einföld einstaklingsreynsla af skynjun og hinnar saga, þróun og endurbætur mannkyns. Þroski einstaklingsins væri þannig smækkuð útgáfa af þróun mannsins. Ljóslega líkist þetta stigveldaskiptingu Aristótelesar og þróun náttúrunnar í veðráttu og vindferlum upp eftir pöllum píramída, viðhorf sem hefur hins vegar fáa vængi nú eftir daga Darwins.
Hegel réðst að raunhyggjunni þar sem hún hélt því fram að öll reynsla væri undirorpin skynjun og að rökhyggju Descartes. Hegel hélt því fram að hver alhæfing hlyti annaðhvort að sannast í hring ellegar biðja um aðra sem aftur biðji um aðra og svobúið áfram í endalausri röð. Þetta vildi Hegel leysa með því að skilgreina þekkingu sem fyrirbæri og að undirstöðu þekkingarinnar væri að finna í hinni hversdagslegu skynjun. Þekkingin birtist í stigum sem enduðu þegar vitneskja barst um galla líkans manns og ósamsvörun þess við raunveruleikann. Togstreita myndaðist á milli líkansins og galla þess í afneitun mikilli og erfiði. Þrátt fyrir þessa óþægilegu reynslu væri hún grunnstaða næsta þreps, þegar gagnrýnin kallaði fram nýtt líkan. „Ég geymi valds þess vott/sem vildi jafnan illt, en skapar sífellt gott“ skrifaði Goethe í verki sínu Fást.
Hegel kvað hina heilbrigðu skynsemi sértæka: Hún einangraði og afkróaði hluti frá tengslaneti sínu. Maðurinn hefði tvöfalda sjón á sjálfan sig, annars vegar óháðan líðandi stund og hins vegar sem ábyrgan aðila. Í fyrra sjónarmiðinu fyndist manninum hann hafinn yfir sora og viðbjóð veraldar, en í því seinna endurspeglaðist ólukkans ólundin þegar hann áttaði sig á því að veröldin væri annars konar en hann áður hélt fram. Veruleikinn var þannig órökréttur að dómi Hegels, öfugt við rökhugsunina, og því væru alltaf árekstrar með þessi öfl að verki í þróun andans, nema vitundin staðni á einhverju skeiði. Díalektíkin var rauði þráðurinn í þessari þróun, en hún var sú skoðun Hegels að hver setning kallaði á andhverfu sína og afkvæmi þeirra væri betri kenning sem aftur kallaði á andstæðu sína og áfram. Löngunin eftir bættu viðhorfi keyrði kerfi díalektíkurinnar áfram.
Að sögn Hegels varð togstreita er tveir menn mættust. Hefjist valdabrölt og baráttan um hvor geti skilgreint sig og hinn á undan. Sá hver vinnur titlaðist húsbóndi en hinn þræll. Báðir verði þó að viðurkenna hins hlutverk. Húsbóndinn sé knýjandi kraftur fyrir þroskun þrælsins sem við vinnu sína breytti bæði veruleikanum og sjálfum sér og lærði af því með gagnverkandi samtölum sínum við náttúruna; með díalektík. Franska byltingin er talin hafa haft mikil áhrif á þessa uppstillingu Hegels. Í líkaninu kemur fram að maðurinn sé ekki aðeins skoðanir sjálfs sín á sér heldur einnig annarra, sem erindrekar einstaklingshyggjunnar hafa gagnrýnt mjög.
Hegel sagði einstaklinginn líta á það sem hann hefði unnið fyrir sem réttbæra séreign sína. Hann vildi frelsi til stjórnunar á umhverfi sínu og geta sett svip sinn á það. Hegel ráðsetti og ræddi að andstæðan við þennan sértæka rétt væri siðviljinn; sjónarhóllinn um sameign manna. Hann mælti svo að í fjölskylduumhverfinu reyndi einstaklingurinn að fara báða bóga. Hegel verður að teljast frumstæður þegar hann ætlaði konunni aðeins bás á heimilinu en karlinum bæði þar og á atvinnumarkaði.
Hegel spáði og spekúlaraði um fallboðun frjálshyggjunnar. Án afskipta verði þeir ríku ríkari sem endi í heimsvaldastefnu að mati Hegels. Ólíkt marxistum vildi Hegel eigi brjálaða byltingu heldur að ráðamenn hefðu nokkur ítök og umsvif á markaðssviði, snoðlíkt og svipað og sannlega samhliða ríkisstýrðum kapítalisma okkar líftíma. Hegel fór því miðja leið á millum kommúnískra marxista sem reyndar og raunlega urðu til eftir daga hans (en Marx varð fyrir miklum áhrifum frá Hegel, t.d. héldu báðir því fram að maðurinn hefði skapað Guð í sinni mynd) og hins frjálsa hagkerfis markaðshyggjumanna. Brá hann sér þá í einskonar gervi eða grímubúning forföður jafnaðarstefnunnar.
Heimildir og mynd:
Skirbekk, G. og Gilje, Nils, (1999). Hegel - Saga og díalektík. Heimspekisaga, bls. 475-498. Stefán Hjörleifsson íslenskaði. Háskólaútgáfan, Reykjavík: 1999.
Greinin „Georg Wilhelm Friedrich Hegel“ á ensku útgáfu Wikipedia. Sótt 14. nóvember 2006.
Mynd fengin af Wikipedia.
Immanuel Kant (1724-1804)
Prússneski stórheimspekingurinn Immanuel Kant fæddist í Köningsberg í Konungdómi Prússlands þann 22.apríl árið 1724, fjórða barn foreldranna Önnu R. Porter og Jóhanns G. Kants. Alls lifðu fimm fram yfir barnsaldur. Upphaflega hét hann Emanuel að fyrsta nafni en hebreskaði það eftir tungumálanám. Kant lærði heimspeki Leibniz og Wolff við Háskólann í Köningsberg. Þar var hann kynntur fyrir nauðhyggju newtonskrar eðlisfræði. Að námi loknu gerðist hann einkakennari ofan í persónulegt fræðagrúsk sitt. Það var alltaf sama rútínan hjá Kant, einkum er hann eltist. Frægur er sá hálfsannleikur að nágrannar hans stilltu klukkur sínar eftir gönguferðum hans. Kant var félagslyndur en giftist aldreigi.
Hugleiðingar um rétt mat á lífskröftum, fyrsta verk hans, kom út 1749. Hann gaf út fleiri rit og sneri sér æ meir að heimspeki. Jafnframt hóf hann heimspekilegar tölur í gamla háskólanum sínum. Hlaut hann almenna viðurkenningu og hafði mikil áhrif á samtíð sína. Þá mun hann hafa þakkað David Hume og raunhyggjulegum aðferðum hans fyrir að jarðtengja sig, um 1770. Um ellefu ára skeið einangraði hann sig, gaf ekkert út og vann að kenningasmíðum sínum.
Eftir þennan meðgöngutíma gaf hann út meistaraverkið Gagnrýni hreinnar skynsemi árið 1781. Ekki hlaut hún mikið umtal í þá tíð þrátt fyrir að vera nú talin eitt veigamesta og áhrifaríkasta verk heimspekisögunnar. Er leið á áratuginn jukust vinsældir Kants á ný. Því má að stórvægilegum hluta þakka Karl Reinold sem skrifaði um heimspeki Kants á opinberum vettvangi og sagði hana haldbæra lausn á deilum samtíðarmanna um eðli skynsemi og upplýsingar.
1787 gaf Kant út aðra útgáfu Gagrýni hreinnar skynsemi. Svo gaf hann út Gagnrýni verklegrar skynsemi um siðfræði. Þá kom út markhyggju- og fagurfræðiritið Gagnrýni dómgreindar. Stór verk hans og smá gerðu hann að einum mesta heimspekingi 18.aldar. Margir samtíðarmenn Kants hófu hins vegar að þróast út frá heimspeki hans og gæða hana hughyggjulegu ívafi.
Kant kvað einkennisorð upplýsingarinnar vera: „Vogaðu þér að beita skynsemi.“ Hann sagði einstaklinginn sjálfstæðan; hann gæti ekki tekið hugsunarlaust við skipunum yfirvalda nema þá aðeins með líkamlegum þvingunum. Kant áleit manninn þræl samvisku sinnar. Hann sagði að hver og einn ætti að hegða sér eftir þeim siðareglum sem hann vildi að giltu fyrir alla menn, sama hvaða afleiðingar þær hefðu fyrir hans persónulega líf. Þetta alhæfingarlögmál Kants minnir um margt á Gullnu regluna sem finnst í öllum útbreiddustu trúarbrögðum mannheima.
Kant sagði skynsemina aðeins fást við þrjú efni: Guð, sálina og frelsið, og að vitneskja á þessari þrenningu miðaði að því marki að öðlast vitneskju um æskilegar athafnir. Þá kallaði hann æðsta takmark og tilgang náttúrunnar að skapa siðferðisklædda skynsemisveru. Kant sagði manninn ekki geta vitað hvort Guð sé til eður ei, vegna þess að hugmyndin væri alfarið byggð á skynsemi en ei reynslu. Hins vegar gæti hann valið annað sjónarmiðið ef hann teldi það sér hagnýtt í daglegu lífi. Það væri því ekki kjarninn að spyrja hvort eitthvað sé til heldur sá að fylgja eftir tilgátunni.
Hugleiðingar um rétt mat á lífskröftum, fyrsta verk hans, kom út 1749. Hann gaf út fleiri rit og sneri sér æ meir að heimspeki. Jafnframt hóf hann heimspekilegar tölur í gamla háskólanum sínum. Hlaut hann almenna viðurkenningu og hafði mikil áhrif á samtíð sína. Þá mun hann hafa þakkað David Hume og raunhyggjulegum aðferðum hans fyrir að jarðtengja sig, um 1770. Um ellefu ára skeið einangraði hann sig, gaf ekkert út og vann að kenningasmíðum sínum.
Eftir þennan meðgöngutíma gaf hann út meistaraverkið Gagnrýni hreinnar skynsemi árið 1781. Ekki hlaut hún mikið umtal í þá tíð þrátt fyrir að vera nú talin eitt veigamesta og áhrifaríkasta verk heimspekisögunnar. Er leið á áratuginn jukust vinsældir Kants á ný. Því má að stórvægilegum hluta þakka Karl Reinold sem skrifaði um heimspeki Kants á opinberum vettvangi og sagði hana haldbæra lausn á deilum samtíðarmanna um eðli skynsemi og upplýsingar.
1787 gaf Kant út aðra útgáfu Gagrýni hreinnar skynsemi. Svo gaf hann út Gagnrýni verklegrar skynsemi um siðfræði. Þá kom út markhyggju- og fagurfræðiritið Gagnrýni dómgreindar. Stór verk hans og smá gerðu hann að einum mesta heimspekingi 18.aldar. Margir samtíðarmenn Kants hófu hins vegar að þróast út frá heimspeki hans og gæða hana hughyggjulegu ívafi.
Kant kvað einkennisorð upplýsingarinnar vera: „Vogaðu þér að beita skynsemi.“ Hann sagði einstaklinginn sjálfstæðan; hann gæti ekki tekið hugsunarlaust við skipunum yfirvalda nema þá aðeins með líkamlegum þvingunum. Kant áleit manninn þræl samvisku sinnar. Hann sagði að hver og einn ætti að hegða sér eftir þeim siðareglum sem hann vildi að giltu fyrir alla menn, sama hvaða afleiðingar þær hefðu fyrir hans persónulega líf. Þetta alhæfingarlögmál Kants minnir um margt á Gullnu regluna sem finnst í öllum útbreiddustu trúarbrögðum mannheima.
Kant sagði skynsemina aðeins fást við þrjú efni: Guð, sálina og frelsið, og að vitneskja á þessari þrenningu miðaði að því marki að öðlast vitneskju um æskilegar athafnir. Þá kallaði hann æðsta takmark og tilgang náttúrunnar að skapa siðferðisklædda skynsemisveru. Kant sagði manninn ekki geta vitað hvort Guð sé til eður ei, vegna þess að hugmyndin væri alfarið byggð á skynsemi en ei reynslu. Hins vegar gæti hann valið annað sjónarmiðið ef hann teldi það sér hagnýtt í daglegu lífi. Það væri því ekki kjarninn að spyrja hvort eitthvað sé til heldur sá að fylgja eftir tilgátunni.
Kant sameinaði skynsemishyggju og raunhyggju 18.aldar. Hann var ósammála Hume um að veröldin mótaði myndir sínar í hugann heldur sneri borðinu við og hélt því fram að það væri hugurinn sem mótaði skynheiminn, en hann gerði skýran greinarmun á skynheimi annars vegar og raunheimi hins vegar. Hugurinn varpaði þannig hugmyndum a priori; þekkingu óháða reynslu, á upplifunina. Sem dæmi mætti nefna hugmyndirnar um þrívítt rúm veraldar, um tölur og um vensl orsakar og afleiðingar. Þessi forskilvitlega hughyggja Kants átti síðar eftir að hafa áhrif á hinn svissneska sálfræðing Jean Piaget og kenningar hans um meðfædda eiginleika.
Upplýsingarheimspekingurinn Kant dó þann 12. febrúar 1804. Bækur hans og bollaleggingar lifðu áfram og höfðu áhrif á heimssýn manna, hvað helst blés hann í brjóst rómantísku stefnunnar og byr í bátsegl þýsku hughyggjunnar, t.d. í heimspeki Hegels, Schopenhauers og Fichtes. Verður Immanuels Kants minnst sem eins áhrifamesta heimspekings sem mannkyn hefur átt og alið með sér.
Heimildir og mynd:
Leahey, T. H. (2004). The Transcendental Pretense: Immanuel Kant (1724-1804). A history of Psychology:Main currents in Psychological Thought, bls. 165-166. Upper Saddle River, New York: Pearson Prentice Hall 2004.
Greinin „Immanuel Kant“ á ensku útgáfu Wikipedia. Sótt 14. nóvember 2006.
Greinin „Immanuel Kant“ á íslensku útgáfu Wikipedia. Sótt 14. nóvember 2006.
Greinin „Immanuel Kant: Heimspekingur upplýsingarinnar“ á heimspeki.hi.is Sótt 14. nóvember 2006.
Mynd fengin af Wikipedia.
mánudagur, 13. nóvember 2006
|Friedrich Nietzsche (1844-1900)
Heimspekingurinn og textafræðingurinn Friedrich Nietzsche kom í heiminn þann 15.október 1844 þar sem þá hét Prússland og var skírður að kristinni lensku. Var hann sonur þeirra Franzisku Oethler og prestsins Carls Ludwigs og var æskuumhverfi Nietzsches strangtrúað. Carl lést fimm árum síðar ásamt ungum syni sínum en þá beygðust búferlar fjölskyldunnar í hús föðurættar Nietzsche og seinna aftur í eigin húsaskjól.
1854 gekk Nietzsche í skóla í Naumburg og gekk dável í fræðum tónlistar og tungumála. Setti hann saman ljóð og spilverk. Er hann þefaði af menningarheimum Forn-Grikkja og hins fallna Rómaveldis í sögubókum, gerði hann sig kunnugan í fyrsta sinn öðrum hugmyndum en hinum ríkjandi kristnu lífsgildum. Eftir útskrift hratt hann sér í guðfræði- og textafræðinám við Bonnháskóla þar sem hann lærði í eina önn áður en hann gaf upp trú sína og hætti guðnáminu. Hugsanlega var það að hluta fyrir tilstuðlan áhrifa bókverks Davids Strauss um líf Jesúsar.
Textafræðinni hélt Nietzsche áfram og hóf nám við Háskólann í Leipzig. 1865-1866 heillaðist hann af bölsýni Schopenhauers og hafði þaðan hugmyndina um viljann sem þungamiðju verunnar. Einnig las hann Langes. Þá skráði Nietzsche sig í stórskotalið Prússa en hann hvarf brátt frá vegna meiðsla. Kláraði hann þá nám sitt og kynntist tónlistarmanninum Richard Wagner í eigin persónu. Nietzsche fékk stöðu í heimspeki við Háskólann í Basel. Hann afneitaði prússneskum ríkisborgararétti og gerðist ríkisfangslaus en var þó sjúkraliði fyrir Prússa í stríðinu við Frakka 1870-1871, þar sem hann fékk blóðsótt og barnaveiki.
Eftir stríðið kynntist Nietzsche guðfræðingnum og síðar góðvini sínum Franz Overbeck og hinum rússneska Afrikan Spir og sagnfræðingnum Jacob Burckhardt. Einnig mun hann hafa endurnýjað kynni sín við Wagner. Fyrsta verk Nietzsches bar nafnið Fæðing harmleiks sem féll í grýttan jarðveg starfsfélaga hans og olli nokkurri fjarlægð og firringu frá þeim. Honum var og vísað á bug er hann sótti um heimspekistöðu við skólann. Út gaf hann fjögur ritverk en þar tók hann afstöðu til samfélagsins, fetti þar fingur og fann að siðvenjum samtímans.
Brátt tók Nietzsche stefnubreytingu frá heimspeki Schopenhauers og Wagners, eins og skynja má í riti hans Mannlegt, allt of mannlegt. 1879 gerðist Nietzsche krankfelldur og kvellisjúkur en hann hafði alla tíð verið kramakriki og heilsutæpur. Svo lasburða var hann að hann hætti nauðugur störfum. Lagðist hann þá í leiðarför í betra loftslag og hélt sig löngum í Sviss á sumrin en á Ítalíu og Frakklandi á köldum mánuðum sólfirrðar. Er hann sótti fjölskyldu sína heim átti hann sveiflukennt samband við systur sína Elisabeth.
Yfir tíu ára skeið gaf hann út eina bók á ári þangað til 1888 þegar hann gaf út fimm bækur. Varð það jafnframt síðasta ritár hans. Lengi hafði hann leitað kvonfangs án árangurs en hreifst svo af Lou Salomé sem neitaði honum um hjónaband. Aftur sverfðu vol og veikindi að og fyrsta hluta Svo mælti Zaraþústra: Bók fyrir alla og engan skrifaði hann aðeins á tíu dögum í einangrun frá ættmennum og í sjálfsmorðshugleiðingum. Skrudda þessi og skræða komst illa í peninga og Nietzsche afgirtist og innilokaðist enn frekar. Gaf hann út þá bókina Handan góðs og ills á eigin kostnað.
Skiptust enn skin og skúrir við Elisabeth systur. Nietzsche komst í kynni við verk Dostoevsky og Kierkegaard og átti í sambandi við Georg Brandes bréfleiðis. Sá hóf að halda fyrirlestra um verk Nietzsche og um svipað leyti jókst áhugi á verkum Nietzsche geigvænlega og gegndarlaust. Meðal ritanna 1888 voru Ljósaskiptin eða hvernig maður stundar heimspeki með hamri, Andkristur og Sjá manninn.
1889 sturlaðist Nietzsche geð og hóf að senda vinum og vandamönnum sinnisveikar og snarvitlausar bréfsendingar. Í eitt bréfanna orðskráði hann: „Ég hef látið fjötra Caiaphas [persóna úr Nýja-Testamentinu]. Aukinheldur, síðastliðið ár var ég krossfestur af þýsku læknunum á afar langdreginn hátt. Wilhelm, Bismarck og allir gyðingahatararnir féllu úr gildi.“ (Þess má geta að Nietzsche var skírður Wilhelm að miðnafni í höfuð á Prússakonungi en fjarlægði það síðar úr nafni sínu.)
Gamall vinur Nietzsche að nafni Overbeck, sem hafði fengið hvílíka arfavitlausa orðsendingu, sótti Nietzsche og fór með hann rakleiðis til geðlæknis. Á þeim tíma hafði rithöfundurinn gengið í fullt starf bilunar og brjálsemi. Frá einum geðlækni fór hann til dr. Binswanger, sem annaðist annarlegan sjúklinginn, þar á eftir til dr. Langbehns og svo aftur til móður sinnar í Naumburg. Þeir Overbeck og Gast tóku að sér útgáfu á verkum Nietzsche sem hann ritaði fyrir hljómkviður geðveikinnar.
Maður Elisabeth svipti sig lífi og sneri hún þá til fjölskyldunnar í Naumburg. Eftir daga móður sinnar var Nietzsche í umsjá Elisabethar í þýðversku borginni Weimar. Enn gerðist hann þá mjög úr heimi hallur uns hann lést þar 25.ágúst 1900 eftir stefnumót við lungnabólgu. Allmargar kenningar eru uppi um orsakir vitfirringar Nietzsche, þar á meðal heilakrabbi úr föðurætt, sárasótt eður aðlögunarörðugleikar vegna heimspekilegra hugsjóna hans. Elisabeth, sem áður var gefin gyðingahatara, mun hafa breytt handritum Nietzsche eftir dauða hans og bætt inn þeim sögufölsunum að hann hefði verið þjóðernissinnaður gyðingahatari. Svo var eigi.
Meðal helstu hugsprengja Nietzsche mætti nefna þá ályktun hans að hugmyndin um Guð væri mannkindinni ekki nóg lengur til að hemja hamskipti sín og hörmulegar háttvenjur. Þá skrifaði hann um þrælasiðferði kristinnar trúar, vilja mannskepnunnar til valda og um endurtekningar. Ofurmennið, tilgangur jarðar, var einnig hugsmíð Nietzsche. Átti það að rísa upp úr meðalmennskunni og drottna yfir bláa hnettinum.
1854 gekk Nietzsche í skóla í Naumburg og gekk dável í fræðum tónlistar og tungumála. Setti hann saman ljóð og spilverk. Er hann þefaði af menningarheimum Forn-Grikkja og hins fallna Rómaveldis í sögubókum, gerði hann sig kunnugan í fyrsta sinn öðrum hugmyndum en hinum ríkjandi kristnu lífsgildum. Eftir útskrift hratt hann sér í guðfræði- og textafræðinám við Bonnháskóla þar sem hann lærði í eina önn áður en hann gaf upp trú sína og hætti guðnáminu. Hugsanlega var það að hluta fyrir tilstuðlan áhrifa bókverks Davids Strauss um líf Jesúsar.
Textafræðinni hélt Nietzsche áfram og hóf nám við Háskólann í Leipzig. 1865-1866 heillaðist hann af bölsýni Schopenhauers og hafði þaðan hugmyndina um viljann sem þungamiðju verunnar. Einnig las hann Langes. Þá skráði Nietzsche sig í stórskotalið Prússa en hann hvarf brátt frá vegna meiðsla. Kláraði hann þá nám sitt og kynntist tónlistarmanninum Richard Wagner í eigin persónu. Nietzsche fékk stöðu í heimspeki við Háskólann í Basel. Hann afneitaði prússneskum ríkisborgararétti og gerðist ríkisfangslaus en var þó sjúkraliði fyrir Prússa í stríðinu við Frakka 1870-1871, þar sem hann fékk blóðsótt og barnaveiki.
Eftir stríðið kynntist Nietzsche guðfræðingnum og síðar góðvini sínum Franz Overbeck og hinum rússneska Afrikan Spir og sagnfræðingnum Jacob Burckhardt. Einnig mun hann hafa endurnýjað kynni sín við Wagner. Fyrsta verk Nietzsches bar nafnið Fæðing harmleiks sem féll í grýttan jarðveg starfsfélaga hans og olli nokkurri fjarlægð og firringu frá þeim. Honum var og vísað á bug er hann sótti um heimspekistöðu við skólann. Út gaf hann fjögur ritverk en þar tók hann afstöðu til samfélagsins, fetti þar fingur og fann að siðvenjum samtímans.
Brátt tók Nietzsche stefnubreytingu frá heimspeki Schopenhauers og Wagners, eins og skynja má í riti hans Mannlegt, allt of mannlegt. 1879 gerðist Nietzsche krankfelldur og kvellisjúkur en hann hafði alla tíð verið kramakriki og heilsutæpur. Svo lasburða var hann að hann hætti nauðugur störfum. Lagðist hann þá í leiðarför í betra loftslag og hélt sig löngum í Sviss á sumrin en á Ítalíu og Frakklandi á köldum mánuðum sólfirrðar. Er hann sótti fjölskyldu sína heim átti hann sveiflukennt samband við systur sína Elisabeth.
Yfir tíu ára skeið gaf hann út eina bók á ári þangað til 1888 þegar hann gaf út fimm bækur. Varð það jafnframt síðasta ritár hans. Lengi hafði hann leitað kvonfangs án árangurs en hreifst svo af Lou Salomé sem neitaði honum um hjónaband. Aftur sverfðu vol og veikindi að og fyrsta hluta Svo mælti Zaraþústra: Bók fyrir alla og engan skrifaði hann aðeins á tíu dögum í einangrun frá ættmennum og í sjálfsmorðshugleiðingum. Skrudda þessi og skræða komst illa í peninga og Nietzsche afgirtist og innilokaðist enn frekar. Gaf hann út þá bókina Handan góðs og ills á eigin kostnað.
Skiptust enn skin og skúrir við Elisabeth systur. Nietzsche komst í kynni við verk Dostoevsky og Kierkegaard og átti í sambandi við Georg Brandes bréfleiðis. Sá hóf að halda fyrirlestra um verk Nietzsche og um svipað leyti jókst áhugi á verkum Nietzsche geigvænlega og gegndarlaust. Meðal ritanna 1888 voru Ljósaskiptin eða hvernig maður stundar heimspeki með hamri, Andkristur og Sjá manninn.
1889 sturlaðist Nietzsche geð og hóf að senda vinum og vandamönnum sinnisveikar og snarvitlausar bréfsendingar. Í eitt bréfanna orðskráði hann: „Ég hef látið fjötra Caiaphas [persóna úr Nýja-Testamentinu]. Aukinheldur, síðastliðið ár var ég krossfestur af þýsku læknunum á afar langdreginn hátt. Wilhelm, Bismarck og allir gyðingahatararnir féllu úr gildi.“ (Þess má geta að Nietzsche var skírður Wilhelm að miðnafni í höfuð á Prússakonungi en fjarlægði það síðar úr nafni sínu.)
Gamall vinur Nietzsche að nafni Overbeck, sem hafði fengið hvílíka arfavitlausa orðsendingu, sótti Nietzsche og fór með hann rakleiðis til geðlæknis. Á þeim tíma hafði rithöfundurinn gengið í fullt starf bilunar og brjálsemi. Frá einum geðlækni fór hann til dr. Binswanger, sem annaðist annarlegan sjúklinginn, þar á eftir til dr. Langbehns og svo aftur til móður sinnar í Naumburg. Þeir Overbeck og Gast tóku að sér útgáfu á verkum Nietzsche sem hann ritaði fyrir hljómkviður geðveikinnar.
Maður Elisabeth svipti sig lífi og sneri hún þá til fjölskyldunnar í Naumburg. Eftir daga móður sinnar var Nietzsche í umsjá Elisabethar í þýðversku borginni Weimar. Enn gerðist hann þá mjög úr heimi hallur uns hann lést þar 25.ágúst 1900 eftir stefnumót við lungnabólgu. Allmargar kenningar eru uppi um orsakir vitfirringar Nietzsche, þar á meðal heilakrabbi úr föðurætt, sárasótt eður aðlögunarörðugleikar vegna heimspekilegra hugsjóna hans. Elisabeth, sem áður var gefin gyðingahatara, mun hafa breytt handritum Nietzsche eftir dauða hans og bætt inn þeim sögufölsunum að hann hefði verið þjóðernissinnaður gyðingahatari. Svo var eigi.
Meðal helstu hugsprengja Nietzsche mætti nefna þá ályktun hans að hugmyndin um Guð væri mannkindinni ekki nóg lengur til að hemja hamskipti sín og hörmulegar háttvenjur. Þá skrifaði hann um þrælasiðferði kristinnar trúar, vilja mannskepnunnar til valda og um endurtekningar. Ofurmennið, tilgangur jarðar, var einnig hugsmíð Nietzsche. Átti það að rísa upp úr meðalmennskunni og drottna yfir bláa hnettinum.
Heimildir og mynd:
Greinin „Friedrich Nietzsche“ á ensku útgáfu Wikipedia. Sótt 13. nóvember 2006.
Greinin „Friedrich Nietzsche“ á íslensku útgáfu Wikipedia. Sótt 13. nóvember 2006.
Greinin „Caiaphas“ á ensku útgáfu Wikipedia. Sótt 13. nóvember 2006.
Skirbekk, G. og Gilje, Nils, (1999). Nietzsche - Pragmatismi. Heimspekisaga, bls. 549-550 . Stefán Hjörleifsson íslenskaði. Háskólaútgáfan, Reykjavík: 1999.
Mynd fengin af Wikipedia.
laugardagur, 11. nóvember 2006
|Frédéric François Chopin (1810-1849)
Frédéric François Chopin, einn fremsti slaghörpuhugsuður alheimsins, fæddist 1.mars 1810 í Żelazowa Wola, Póllandi. Hann var sonur hins franskættaða Nikolas og Pólverjans Teklu Justyna. 1810 fluttist fjölskyldan til Varsjár, þar sem hinum unga Chopin var líkt við Mozart, þá aðeins 7 ára gamall.
Um átta ára skeið nam Chopin á píanó af fiðluleikaranum Wojciech Zywny, svo á orgel undir handleiðslu Wilhelm Würfel. Þá lærði hann 1826 undir Józef Elsner tónfræði og tónsmíðar. 1829 hitti Chopin Niccolò Paganini og hinn þýska Johann N. Hummel. Sama ár eltist hann við söngnemandann Konstancju Gładkowska. Tók hann þá að semja verk fyrir mannsröddina.
Er Chopin hafði viðdvöl í Vínarborg fregndi hann af Nóvemberuppreisn Pólverja gegn veldi Rússa í landinu og kom sér niður á um kyrrsetu í Austurríki um sinn en ól svo manninn og eyddi tímanum í þýsku borgunum München og Stuttgart áður en ráð hans rötuðu til Parísar í október. Fann hann þar og fundaði með ásamt fleirum píanóleikurum Franz Liszt sem síðar páraði á pappír lífsögu Chopins.
Í Parísarborg varð Chopin að tískukóngi, gjálífismanni og glaumgosa. Gat hann hermt nákvæmlega eftir mönnum við félaga sinna fögnuð. Hann fékk útrás í skjóllausum skotum og ísköldum athugasemdum en und við yfirborðið lágu jötunkenndar jarðhræringar, miklar tilfinningar og viðkvæmni. Eins og honum hafði áður verið líkt við Mozart deildi hann með honum bágri og brösóttri heilsu.
1836 trúlofaðist Chopin hinni sautján ára pólskættuðu Mariu Wodzińska, en þeirri trúlofun var slitið árið eftir af fjölskyldu Mariu. Sama ár hitti hann barónessuna Dudevant, einnig þekkta undir dulnefninu George Sand. Gekk hún á eftir Chopin og þrýsti á hann uns þau hófu samband. Fluttu þau til spænsku Baleareyjarinnar Mallorca. Þar réðst enn heilsa Chopin að honum í vetrarkuldanum sem var illur kostur vegna hans ókæra króníska lungnasjúkdóms sem olli þá næstum samruna hans við náttúruna.
Þá fluttu þau tvö ásamt börnum hennar til Marseille í Suðaustur-Frakklandi með viðkomu á Barcelona. Heilsa Chopins komst aldrei í fullan farveg á ný eftir dánarstríðið í Mallorca. Hann samdi mörg dáð verk í Nohant þegar hann dvaldi þar yfir tvo sumartíma. 1845 hóf hann göngu sína á ný að dauðans durum. Samband hans við Sand versnaði og gaf hún út bók sem mátti túlka sem illindi í garð meistarans, en sambandinu lauk árið 1847.
Hinstu Parísartónleika sína hélt Chopin 1848. Eftir eilítið tónleikaferðalag um England og Skotland hélt aftur til Parísar en þá var hann orðinn ófær hvort sem var að spila ellegar kenna. Hann lést á heimili sínu af lungnaberklum hinn 17.október 1849. Þrjúþúsund manns sóttu jarðarför hans.
Frédéric François Chopin er tíðum talinn meðal helstu afburðamanna rómantísku stefnunnar í klassískri tónlist 19.aldar. Stíll hans var ljóðrænn og djúpur, þrátt fyrir tæknilega hind og hagleik. Þá lék hann einnig af hug og höndum nýlund ýmsa inn í áður þekkt listform tónlistarinnar.
Um átta ára skeið nam Chopin á píanó af fiðluleikaranum Wojciech Zywny, svo á orgel undir handleiðslu Wilhelm Würfel. Þá lærði hann 1826 undir Józef Elsner tónfræði og tónsmíðar. 1829 hitti Chopin Niccolò Paganini og hinn þýska Johann N. Hummel. Sama ár eltist hann við söngnemandann Konstancju Gładkowska. Tók hann þá að semja verk fyrir mannsröddina.
Er Chopin hafði viðdvöl í Vínarborg fregndi hann af Nóvemberuppreisn Pólverja gegn veldi Rússa í landinu og kom sér niður á um kyrrsetu í Austurríki um sinn en ól svo manninn og eyddi tímanum í þýsku borgunum München og Stuttgart áður en ráð hans rötuðu til Parísar í október. Fann hann þar og fundaði með ásamt fleirum píanóleikurum Franz Liszt sem síðar páraði á pappír lífsögu Chopins.
Í Parísarborg varð Chopin að tískukóngi, gjálífismanni og glaumgosa. Gat hann hermt nákvæmlega eftir mönnum við félaga sinna fögnuð. Hann fékk útrás í skjóllausum skotum og ísköldum athugasemdum en und við yfirborðið lágu jötunkenndar jarðhræringar, miklar tilfinningar og viðkvæmni. Eins og honum hafði áður verið líkt við Mozart deildi hann með honum bágri og brösóttri heilsu.
1836 trúlofaðist Chopin hinni sautján ára pólskættuðu Mariu Wodzińska, en þeirri trúlofun var slitið árið eftir af fjölskyldu Mariu. Sama ár hitti hann barónessuna Dudevant, einnig þekkta undir dulnefninu George Sand. Gekk hún á eftir Chopin og þrýsti á hann uns þau hófu samband. Fluttu þau til spænsku Baleareyjarinnar Mallorca. Þar réðst enn heilsa Chopin að honum í vetrarkuldanum sem var illur kostur vegna hans ókæra króníska lungnasjúkdóms sem olli þá næstum samruna hans við náttúruna.
Þá fluttu þau tvö ásamt börnum hennar til Marseille í Suðaustur-Frakklandi með viðkomu á Barcelona. Heilsa Chopins komst aldrei í fullan farveg á ný eftir dánarstríðið í Mallorca. Hann samdi mörg dáð verk í Nohant þegar hann dvaldi þar yfir tvo sumartíma. 1845 hóf hann göngu sína á ný að dauðans durum. Samband hans við Sand versnaði og gaf hún út bók sem mátti túlka sem illindi í garð meistarans, en sambandinu lauk árið 1847.
Hinstu Parísartónleika sína hélt Chopin 1848. Eftir eilítið tónleikaferðalag um England og Skotland hélt aftur til Parísar en þá var hann orðinn ófær hvort sem var að spila ellegar kenna. Hann lést á heimili sínu af lungnaberklum hinn 17.október 1849. Þrjúþúsund manns sóttu jarðarför hans.
Frédéric François Chopin er tíðum talinn meðal helstu afburðamanna rómantísku stefnunnar í klassískri tónlist 19.aldar. Stíll hans var ljóðrænn og djúpur, þrátt fyrir tæknilega hind og hagleik. Þá lék hann einnig af hug og höndum nýlund ýmsa inn í áður þekkt listform tónlistarinnar.
Heimildir:
Marita Westberg og Þorsteinn Thorarensen, Tónagjöf Fjölva, Fjölvaútgáfa, 1989.
Greinin „Frédéric Chopin“ á ensku útgáfu Wikipedia. Sótt 11. nóvember 2006.
Mynd fengin af Wikipedia.
föstudagur, 10. nóvember 2006
|Albert Einstein (1879-1955)
Eðlisfræðingurinn Albert Einstein fæddist í Bæjaralandi á þýskri grundu þann 14.mars 1879. Hann var sonur þeirra Pauline og Hermann Einstein. Móðir hans óttaðist hve stórt höfuð nýfædds sonar síns var og einkum hve lögun þess var óvenjuleg. Frekari áhyggjuhrukkur á höfði foreldranna mynduðust þegar upp komst að hann var seinþroska og eiginlega málheft barn sem hafði lítinn námsáhuga, Albert hunsaði jafnvel sumar námsgreinar og fylgdi aðeins því sem hann hafði áhuga á hverju sinni.
Ungur aldurs tók hann að smíða líkön og vélar samhliða góðum árangri í stærðfræði. Tveir frændur hans seldu honum í hendur hin ýmsu rit um stærðfræði, heimspeki og önnur vísindi. Hann hóf sjálfur að læra evklíðska flatarmálsfræði við tólf ára aldur og nokkrum árum síðar örsmæðarreikning. Albert hætti í skóla án vitundar foreldra sinna og fékk á svipuðum tíma hugmyndina að óháðum ljóshraða, þá sextán vetra. Hún átti síðar eftir að vega þungt í byltingarkenndum kenningasmíðum hans.
Eftir að hafa búið með fjölskyldunni á Ítalíu, þar sem hann komst ekki inn í skóla vegna bágs árangurs í þess hluta inntökuprófs er sneri að svokallaðri frjálsri menntun, sendu foreldrar hans hann til náms í Sviss. Þar féll hann fyrir hinni nafnmiklu konu Sofiu Marie-Jeanne Amöndu Winteler. Þá skráði Einstein sig í tækniskóla við stærstu borg Sviss, Zürich. Þar lærði einnig Serbinn Mileva Marić, eina konan á sama ári og Einstein. Áttu þau í sambandi í óþökk Pauline, móður Einsteins. Með prófskírteinið í hendi hóf hann nýtvítugur að sameina ríkjandi eðlisfræðilögmál. Varð það jafnframt hans ævistarf. Þá átti hann barn með Milevu Marić en ekki er vitað um þess afdrif.
Það var svo árið 1905 að Einstein gaf út þrjár ritgerðir. Þá setti hann í fyrsta sinn opinberlega fram takmörkuðu afstæðiskenninguna í einni þeirra; „Um rafsegulfræði hluta á hreyfingu.“ Kenningin hljóðar svo að massi hlutar sé háður flýti og fluganda hans hverju sinni, eður E = m*c í öðru, þar sem E er orka, m efnismagn og c ljóshraði. Þar sem ljóshraði í öðru veldi er tala mikils óskapnaðar sést af formúlunni að geigvænleg og greypileg orka felst í hverjum massalitlum hlut efnisheimsins.
Ellefu árum síðar, 1911, setti Einstein fram almennu afstæðiskenninguna í fáeinum ritgerðum sem fyrr en í kenningunni tókst hann á við þyngdarkraftinn, sem takmarkaða afstæðiskenningin náði eigi yfir. Ólíkt eðlisfræði Ísaks Newton, sem sagði í þyngdarlögmáli sínu að hver hlutur verki á annan í beinu hlutfalli við massa þeirra og í öfugu hlutfalli við fjarlægð milli þeirra í öðru veldi, segir almenna afstæðiskenningin hugtakið þyngd fremur ná yfir eiginleika tíma og rúms; tímarúmsins. Algildur tími er þar með úr sögunni, þar sem orka efnisins sveigir tímarúmið. Árið 1919 var kenningin staðfest og tveimur árum síðar fékk Einstein Nóbelsverðlaun í eðlisfræði.
Einstein gekk lengra í kennilegri eðlisfræði og fékkst við hina ungu skammtafræði. Hann sýndi fram á að samkvæmt kenningum nútímaeðlisfræði hefur ljós hvort tveggja bylgju- og agnaeiginleika. Einstein var ósáttur við Kaupmannahafnartúlkun þeirra Niels Bohrs og Werners Heisenbergs sem kveður athugun eina og sér hafa áhrif á hegðun og háttu bylgjufalls og enn fremur að atferði smáeinda sé tilviljanabundið eftir möguleikum þeirra hverju sinni. Við þetta tilefni sagði Einstein eins og frægt er orðið: „Hann [Guð] kastar ekki teningum,“ sem lýsir þeirri löghyggju sem Einstein fylgdi alla sína tíð. Þá gerði hann oftar að umtalsefni ófullkomleika nútímaeðlisfræðikenninga.
Ungur aldurs tók hann að smíða líkön og vélar samhliða góðum árangri í stærðfræði. Tveir frændur hans seldu honum í hendur hin ýmsu rit um stærðfræði, heimspeki og önnur vísindi. Hann hóf sjálfur að læra evklíðska flatarmálsfræði við tólf ára aldur og nokkrum árum síðar örsmæðarreikning. Albert hætti í skóla án vitundar foreldra sinna og fékk á svipuðum tíma hugmyndina að óháðum ljóshraða, þá sextán vetra. Hún átti síðar eftir að vega þungt í byltingarkenndum kenningasmíðum hans.
Eftir að hafa búið með fjölskyldunni á Ítalíu, þar sem hann komst ekki inn í skóla vegna bágs árangurs í þess hluta inntökuprófs er sneri að svokallaðri frjálsri menntun, sendu foreldrar hans hann til náms í Sviss. Þar féll hann fyrir hinni nafnmiklu konu Sofiu Marie-Jeanne Amöndu Winteler. Þá skráði Einstein sig í tækniskóla við stærstu borg Sviss, Zürich. Þar lærði einnig Serbinn Mileva Marić, eina konan á sama ári og Einstein. Áttu þau í sambandi í óþökk Pauline, móður Einsteins. Með prófskírteinið í hendi hóf hann nýtvítugur að sameina ríkjandi eðlisfræðilögmál. Varð það jafnframt hans ævistarf. Þá átti hann barn með Milevu Marić en ekki er vitað um þess afdrif.
Það var svo árið 1905 að Einstein gaf út þrjár ritgerðir. Þá setti hann í fyrsta sinn opinberlega fram takmörkuðu afstæðiskenninguna í einni þeirra; „Um rafsegulfræði hluta á hreyfingu.“ Kenningin hljóðar svo að massi hlutar sé háður flýti og fluganda hans hverju sinni, eður E = m*c í öðru, þar sem E er orka, m efnismagn og c ljóshraði. Þar sem ljóshraði í öðru veldi er tala mikils óskapnaðar sést af formúlunni að geigvænleg og greypileg orka felst í hverjum massalitlum hlut efnisheimsins.
Ellefu árum síðar, 1911, setti Einstein fram almennu afstæðiskenninguna í fáeinum ritgerðum sem fyrr en í kenningunni tókst hann á við þyngdarkraftinn, sem takmarkaða afstæðiskenningin náði eigi yfir. Ólíkt eðlisfræði Ísaks Newton, sem sagði í þyngdarlögmáli sínu að hver hlutur verki á annan í beinu hlutfalli við massa þeirra og í öfugu hlutfalli við fjarlægð milli þeirra í öðru veldi, segir almenna afstæðiskenningin hugtakið þyngd fremur ná yfir eiginleika tíma og rúms; tímarúmsins. Algildur tími er þar með úr sögunni, þar sem orka efnisins sveigir tímarúmið. Árið 1919 var kenningin staðfest og tveimur árum síðar fékk Einstein Nóbelsverðlaun í eðlisfræði.
Einstein gekk lengra í kennilegri eðlisfræði og fékkst við hina ungu skammtafræði. Hann sýndi fram á að samkvæmt kenningum nútímaeðlisfræði hefur ljós hvort tveggja bylgju- og agnaeiginleika. Einstein var ósáttur við Kaupmannahafnartúlkun þeirra Niels Bohrs og Werners Heisenbergs sem kveður athugun eina og sér hafa áhrif á hegðun og háttu bylgjufalls og enn fremur að atferði smáeinda sé tilviljanabundið eftir möguleikum þeirra hverju sinni. Við þetta tilefni sagði Einstein eins og frægt er orðið: „Hann [Guð] kastar ekki teningum,“ sem lýsir þeirri löghyggju sem Einstein fylgdi alla sína tíð. Þá gerði hann oftar að umtalsefni ófullkomleika nútímaeðlisfræðikenninga.
Í Þýskalandi Hitlers var eðlisfræði gyðingsins Einsteins, sem þá starfaði í Bandaríkjunum, brennimerkt sem hin versta skröksaga og óleyfilegt var að kenna hana í þýskum skólum. Einstein afneitaði áðurfengnum prússneskum ríkisborgararétti og gæddist ríkisborgararétti vestanhafs. Hann skrifaði nafn sitt undir hvatningu til stjórnvalda að hefja rannsóknir á kjarnaklofningu í hernaðarlegum tilgangi, rannsóknir sem leiddu svo til sköpun kjarnavopna. Síðar er hann sagður sjá eftir undirskrift sinni. Albert Einstein andaðist þann 18.apríl 1955, 76 ára að aldri, vegna innri blæðinga.
Heimildir:
Søren Aabye Kierkegaard (1813-1855)
Heimspekingurinn, guðfræðingurinn og faðir tilvistarstefnunnar Søren Aabye Kierkegaard fæddist í Kaupmannahöfn þann 5.maí 1813, sonur þeirra Anne og Michael Kierkegaard. Michael faðir hans var strangtrúaður og hafði sannfærst um að ekkert barna hans myndi lifa lengur en dánaraldur Jesúsar af reiði Guðs vegna synda Michaels. Þetta reyndist ósatt því tvö afsprengi hans lifðu fram yfir 33 ára aldur.
Trúarumhverfi þetta mótaði Søren litla og setti svip sinn á ritferil hans, en þrátt fyrir áðurræddar óverur og ónotakenndir föðurins áttu þeir feðgar gott samband allt til enda 1838 en þá bað Michael á dánarbeði son sinn um að gjörast prestur. Vilji föður varð vilji sonar og eftir góðan árangur í latínu og sögu innritaði hann sig í guðfræði við Kaupmannahafnarháskóla. Hún mun þó ekki hafa átt hug hans allan þar sem hann smitaðist af heimspekilegum orðræðum og heimsbókmenntum.
Kierkegaard trúlofaðist Regínu Olsen, en sleit áheitum fljótt með illu við almenna hneykslan samborgara. Var það eftir að Kierkegaard komst að þeirri niðurstöðu að hann gæti ekki deilt lífi sínu með öðrum vegna depurðar sinnar að því er hann sagði sjálfur, en núdags er deilt um nákvæmar orsakir. Þá giftist Regína öðrum og sá neitaði Kierkegaard nokkrum árum síðar um samtal við eiginkonuna þegar Kierkegaard bað hann. Skömmu síðar fluttu þau úr borginni og lífi Kierkegaards. Greina má samband þeirra á milli lína ritverka hans.
Kierkegaard hóf snemma að skrifa en fyrst svo þótti í vit og viðurkennd í lokaritgerð sinni við Kaupmannahafnarháskóla, Um kaldhæðnishugtakið með tilliti til Sókratesar en þar réðst hann á Sókrates og tveimur árum seinna kom út Annaðhvort eða, ádeila á heimspeki Hegels sem Kierkegaard samdi er hann dvaldi í Berlín. Enn gagnrýndi hann Hegel í síðari verkum og mótaði um leið upphaf tilvistarstefnu. Hann skrifaði mikið um hughrif, tilfinningar og val einstaklingsins, sem og afleiðingar þeirra. Þeir Peder Ludvig Møller áttu í ritdeilum en við það skapaðist ýmis óvild í garð Kierkegaards og gjarnan var hent grín að honum og persónu hans á götum Kaupmannahafnar.
Kierkegaard sneri gagnrýni sinni frá Hegel og yfir á kristni, ellegar einkum á hræsni stofnana hennar og áhrif hennar á menn og samfélag. Hann kvað nútíma sinn, öld skynseminnar, sneyddan allri ástríðu og upplofa sérkennalausan einstakling í fljóti fjöldans. Hann sagði kristni hafa glatað merkingu sinni í botnleysu fákænsku og vanhyggju. Þá skrifaði hann um upphaf og eðli örvæntingarinnar sem hefur valdið honum vinsælda allt til dagsins í dag.
Tvö rómuðustu hugsprengi Kierkegaards eru um huglægt viðhorf og stökk trúarinnar. Hið síðarnefnda fjallar um hætti Guðstrúar einstaklingsins eða hegðun ástfanginna, en þá hefur einstaklingurinn sig yfir ódularfulla vélgenga rökhugsun og stýrist af trú sinni og sannfæringu. Sagði Kierkegaard efa og trú hvort öðru háð; annað gæti ekki án hins vistast í okkar veðróttu veröld.
Dægurt nokkurt á götum Kaupmannahafnarborgar féll Kierkegaard niður og var borinn á spítala þar sem hann neitaði prestlegri umsjá og lést þann 11.nóvember 1855 eftir rúma mánaðarvist. Hann mótaði tilvistarstefnu út frá heimspeki Hegels og gagnrýndi úrkynjun dönsku kirkjunnar á kristni. Ludwig Wittgenstein sæmdi Kierkegaard þeirri ágætis orðbót „langtum dýpsti hugsuður nítjándu aldar“.
Trúarumhverfi þetta mótaði Søren litla og setti svip sinn á ritferil hans, en þrátt fyrir áðurræddar óverur og ónotakenndir föðurins áttu þeir feðgar gott samband allt til enda 1838 en þá bað Michael á dánarbeði son sinn um að gjörast prestur. Vilji föður varð vilji sonar og eftir góðan árangur í latínu og sögu innritaði hann sig í guðfræði við Kaupmannahafnarháskóla. Hún mun þó ekki hafa átt hug hans allan þar sem hann smitaðist af heimspekilegum orðræðum og heimsbókmenntum.
Kierkegaard trúlofaðist Regínu Olsen, en sleit áheitum fljótt með illu við almenna hneykslan samborgara. Var það eftir að Kierkegaard komst að þeirri niðurstöðu að hann gæti ekki deilt lífi sínu með öðrum vegna depurðar sinnar að því er hann sagði sjálfur, en núdags er deilt um nákvæmar orsakir. Þá giftist Regína öðrum og sá neitaði Kierkegaard nokkrum árum síðar um samtal við eiginkonuna þegar Kierkegaard bað hann. Skömmu síðar fluttu þau úr borginni og lífi Kierkegaards. Greina má samband þeirra á milli lína ritverka hans.
Kierkegaard hóf snemma að skrifa en fyrst svo þótti í vit og viðurkennd í lokaritgerð sinni við Kaupmannahafnarháskóla, Um kaldhæðnishugtakið með tilliti til Sókratesar en þar réðst hann á Sókrates og tveimur árum seinna kom út Annaðhvort eða, ádeila á heimspeki Hegels sem Kierkegaard samdi er hann dvaldi í Berlín. Enn gagnrýndi hann Hegel í síðari verkum og mótaði um leið upphaf tilvistarstefnu. Hann skrifaði mikið um hughrif, tilfinningar og val einstaklingsins, sem og afleiðingar þeirra. Þeir Peder Ludvig Møller áttu í ritdeilum en við það skapaðist ýmis óvild í garð Kierkegaards og gjarnan var hent grín að honum og persónu hans á götum Kaupmannahafnar.
Kierkegaard sneri gagnrýni sinni frá Hegel og yfir á kristni, ellegar einkum á hræsni stofnana hennar og áhrif hennar á menn og samfélag. Hann kvað nútíma sinn, öld skynseminnar, sneyddan allri ástríðu og upplofa sérkennalausan einstakling í fljóti fjöldans. Hann sagði kristni hafa glatað merkingu sinni í botnleysu fákænsku og vanhyggju. Þá skrifaði hann um upphaf og eðli örvæntingarinnar sem hefur valdið honum vinsælda allt til dagsins í dag.
Tvö rómuðustu hugsprengi Kierkegaards eru um huglægt viðhorf og stökk trúarinnar. Hið síðarnefnda fjallar um hætti Guðstrúar einstaklingsins eða hegðun ástfanginna, en þá hefur einstaklingurinn sig yfir ódularfulla vélgenga rökhugsun og stýrist af trú sinni og sannfæringu. Sagði Kierkegaard efa og trú hvort öðru háð; annað gæti ekki án hins vistast í okkar veðróttu veröld.
Dægurt nokkurt á götum Kaupmannahafnarborgar féll Kierkegaard niður og var borinn á spítala þar sem hann neitaði prestlegri umsjá og lést þann 11.nóvember 1855 eftir rúma mánaðarvist. Hann mótaði tilvistarstefnu út frá heimspeki Hegels og gagnrýndi úrkynjun dönsku kirkjunnar á kristni. Ludwig Wittgenstein sæmdi Kierkegaard þeirri ágætis orðbót „langtum dýpsti hugsuður nítjándu aldar“.
Heimildir og mynd:
Gunnar Skirbekk og Nils Gilje, Heimspekisaga, Stefán Hjörleifsson íslenskaði, Háskólaútgáfan 1999.
Ludwig van Beethoven (1770-1827)
Tónhöfðinginn Ludwig van Beethoven var vatni ausinn þann 17. desember 1770 í landi Þýðverja en sá var hans uppruni. Var hann sonur þeirra van Beethoven hjóna Magdalenu K. og Johanns, búsett í borginni Boon. Faðir hans Johann var söngvari og tók hann að kenna syni sínum á hin ýmsu hljóðfæri. Johann var strangur og drykkfelldur kennari en snemma mátti sjá hvað úr dreng ætlaði.
Christian Gottlob Neefe tók við tónmenntun hvar sonaruppfræðslu Johanns sleppti. Hinn ungi Ludwig hélt til Vínarborgar þar sem hann lék við mikinn fögnuð en þurfti skjótt heim að hverfa vegna veikinda móður sinnar sem drógu hana til dauða er Ludwig var 18 vetra. Í kjölfarið versnaði drykkja húsbóndans og Ludwig tók að miklum hluta að sér uppeldi tveggja yngri bræðra sinna.
Árið 1792 sneri hann aftur til Vínarborgar, þar sem hann gerði sér hús og herbergi og lærði undir handleiðslu Joseph Haydn en einnig hjá Antonio Salieri og Johann Georg Albrechtsberger. Beethoven hlaut strax gott orðspor og 1795 fóru fyrstu verk hans að hljóma í sölum Vínar. Ólíkt mörgum fyrirrennurum sínum gerði hann hvorki launasamning við ríkjandi andlegar né veraldlegar valdastofnanir, heldur þáði fé frá aðalsmönnum og höfðingjum, frá tónleikahaldi, kennslu og sölu hugafurða sinna.
Rétt eftir þrítugt hóf heyrn meistarans að dala og skömmu seinna varð hann þunglyndur. Rak hann þá í sjálfsmorðshugleiðingar. Átti hann æ erfiðara með að meta tónlist og tal þar eð hann heyrði stöðugt urr og kurr í eyrum. Ekki er vitað um ástæðu heyrnarmissisins þrátt fyrir ýmsar vangaveltur, en hann varð algjör er á leið. Sagt er að við lok frumflutnings hans níundu sinfóníu hafi hann snúið sér við vegna þess að hann heyrði ekki feginslæti áhorfenda en er hann hafi merkt fagnaðarlætin augleiðis fellt tár. Á meðan heyrnarmissirinn hafði ei neikvæð áhrif á samningu tónverka hætti skáldið að flytja verk sín sjálfur opinberlega eftir að því mistókst að leika á sviði frammi fyrir lýðnum sína eigin sköpun.
Christian Gottlob Neefe tók við tónmenntun hvar sonaruppfræðslu Johanns sleppti. Hinn ungi Ludwig hélt til Vínarborgar þar sem hann lék við mikinn fögnuð en þurfti skjótt heim að hverfa vegna veikinda móður sinnar sem drógu hana til dauða er Ludwig var 18 vetra. Í kjölfarið versnaði drykkja húsbóndans og Ludwig tók að miklum hluta að sér uppeldi tveggja yngri bræðra sinna.
Árið 1792 sneri hann aftur til Vínarborgar, þar sem hann gerði sér hús og herbergi og lærði undir handleiðslu Joseph Haydn en einnig hjá Antonio Salieri og Johann Georg Albrechtsberger. Beethoven hlaut strax gott orðspor og 1795 fóru fyrstu verk hans að hljóma í sölum Vínar. Ólíkt mörgum fyrirrennurum sínum gerði hann hvorki launasamning við ríkjandi andlegar né veraldlegar valdastofnanir, heldur þáði fé frá aðalsmönnum og höfðingjum, frá tónleikahaldi, kennslu og sölu hugafurða sinna.
Rétt eftir þrítugt hóf heyrn meistarans að dala og skömmu seinna varð hann þunglyndur. Rak hann þá í sjálfsmorðshugleiðingar. Átti hann æ erfiðara með að meta tónlist og tal þar eð hann heyrði stöðugt urr og kurr í eyrum. Ekki er vitað um ástæðu heyrnarmissisins þrátt fyrir ýmsar vangaveltur, en hann varð algjör er á leið. Sagt er að við lok frumflutnings hans níundu sinfóníu hafi hann snúið sér við vegna þess að hann heyrði ekki feginslæti áhorfenda en er hann hafi merkt fagnaðarlætin augleiðis fellt tár. Á meðan heyrnarmissirinn hafði ei neikvæð áhrif á samningu tónverka hætti skáldið að flytja verk sín sjálfur opinberlega eftir að því mistókst að leika á sviði frammi fyrir lýðnum sína eigin sköpun.
Beethoven hreifst af ófáanlegum aðalskonum. Hann giftist aldregi en ástamál hans urðu víðfræg. Þó er aðeins hægt að fullyrða með vissu um nokkurra árstíða samband hans og Josephine von Brunswick. Nýfertugur ritaði hann ástarbréf mikið og stílaði á Ódauðlega ást. Eigi mun vitað hvaða konu hann merkti þvílíkri og þesslegri nafngift. Á þessu tímabili var hann afkastalítill og lundþungur. Hann varð bitur og grimmúðlegur viðmóts í garð fjölskyldu og vina. Átti hann jafnframt í forræðisdeilu yfir Karli frænda sínum.
Beethoven var uppi við lok klassíska tímabilsins og við upphaf þess rómantíska. Líf Beethovens endurspeglast í tónlist hans sem dregur jafnan upp dimma mynd af basli og baráttu sem leysist síðan upp í sigur og gleði. Meðal frægustu verka hans eru píanósónötur 8 og 14 og sinfóníur 5 og 9, sem aðeins úlfabörn og skrípalingar þekkja ekki meðal heyrenda. Í þeirri níundu er að finna hinn bjarta sálm Schillers, Óður til gleðinnar.
Beethoven lést 26. mars árið 1827. Hefur nafn hans haldist á lofti í gegnum hvers konar tískusveiflur tónheimsins, þar sem hann er öruggur fasti meðan aðrir tónsnillingar eiga heldur bylgjóttari vinsældaferil. Mun svo eflaust fram halda til loka siðmenningar.
Heimild og mynd:
þriðjudagur, 24. október 2006
|saga mannsins
einhvers staðar í eilífðarmynstri tímans, í lokuðu rými allra efnisverunda
hafa myndast ævilangir eirblandnir slóðar af fátæku dufti lífdómsins
þar sem sögur genanna snúast í blóðmyllum jarðar eftir sólarhringunum
svo brot af meðvitund dreifast inn á milli draumlauss svefns náttúrunnar,
eins og reikistjarna sem fýkur í veðrabrigðunum eitt skjótt tilveruskeið,
þannig er maðurinn, leikinn í dimmum tónstiga langt í kvikuholi ótímans;
hálfnóta, sem brátt greinist ekki lengur frá endalausri hljómkviðu náttúrunnar
hafa myndast ævilangir eirblandnir slóðar af fátæku dufti lífdómsins
þar sem sögur genanna snúast í blóðmyllum jarðar eftir sólarhringunum
svo brot af meðvitund dreifast inn á milli draumlauss svefns náttúrunnar,
eins og reikistjarna sem fýkur í veðrabrigðunum eitt skjótt tilveruskeið,
þannig er maðurinn, leikinn í dimmum tónstiga langt í kvikuholi ótímans;
hálfnóta, sem brátt greinist ekki lengur frá endalausri hljómkviðu náttúrunnar
þriðjudagur, 17. október 2006
| |flökkusögur
í þessum stuttu og óskýru draumum
sem flökta um þröng aflíðandi strætin
á leið sinni meðfram borgartrjánum
í rjóðri skógarins djúpt inni í nóttinni
þar sem kolefnisdraugar dýrahringsins dansa
einhver ármilljón kringum lífhvolf sólar
í hverju heimilislausa tungli
sem vaknar djúpt undir sjávarganginum
og finnur sér veg í fari skýjanna, á slóð himins
þriðjudagur, 19. september 2006
|sunnudagur, 10. september 2006
|laugardagur, 26. ágúst 2006
|ljóð í fís-moll
andante
G ### eina öld árstíða að finna skammlíf ljós
p
F ### skógarljóð í tunglvöfnu silfurfljóti
_______led_______* led______* led_________*
G ### hlaut ég hér í týndu myrkri hafsins
F ### svölur þrestir starrar og næturgalar
_______led______* led______* led_______*
G ### við sem trúum á tímann og merkingu orða
f cresc.
F ### blekuð fjöður blæðir olíulitum ofan á skýjatjörn
_______led_________* led__________* led___________*
G ### og skynmyndir brotnar í eigin skáldskap
F ### bergmál skugganna leikur um veggi daganna
_______led________* led________* led__________*
G ### megi tregi hverfa af dimmum degi
ff diabolus infernalis
F ### viðtengingarháttur vonar og ótta
_______led_______* led_____* led______*
in tempo
G ### og haf og nótt fá stundarfrið ef finnumst við
p con affetto
F ### venusar himins æða yfir endalausan blámann
_______led________* led_________* led__________*
fimmtudagur, 27. júlí 2006
| | |föstudagur, 7. apríl 2006
|synir getuleysisins
upplýsingaflæðið
ber allsber
börn sín í
barmafullan
lækinn óekta
veiðistöng
fiskar í sjónum
fleiri fiskar í sjónum
drekkhlaðinn bátur
olíuborinn rappari
fræðir mig
um konur
og kynhegðun
það er slegið
á létta g-strengi
leikið á líkamann
líka mann
miðvikudagur, 29. mars 2006
|laugardagur, 4. mars 2006
|Spurningar og svör
Ef engin neitun er í spurningu sem krefst samþykkis eður höfnunar á boði hennar er hún já/nei - spurning og atviksliðurinn já til viðurkenningar en atviksliðurinn nei til brottvísunar.
Dæmi: Ætlarðu með? Já, ég ætla með (játning, samþykki). / Nei, ég ætla ekki með (neitun, höfnun).
Sé hins vegar neitun í spurningu sem kallar á blessun eður synjun á erindi hennar er hún nei/jú spurning, þar sem jú er atviksliður sem og nei. Spurningar með neitun virðast í daglegu tali oft notaðar til þrýstings eða til lýsingar á undrun. Þar sem neitun er í spurningu hlýtur merking svars að snúast við miðað við spurningu með engri neitun. Játning (?jútning eða ?jútun) er þá notuð til neitunar en neitun til játningar.
Dæmi: Ætlarðu ekki með? Jú, ég ætla með (neitun, höfnun). / Nei, ég ætla ekki með (játning, samþykki).
En jú getur samkvæmt málvenju einnig staðið fyrir játningu við neitunarspurningu. Er því þarft að nánari skýringar fylgi á eftir. Algengara er þó að jú standi fyrir neitun eins og í dæminu að ofan og hlýtur umrætt svar að dæmast þannig ef engar viðbótarupplýsingar fylgja.
Dæmi: Ætlarðu ekki með? Jú, ég ætla með (neitun, höfnun). / Jú, ég ætla ekki með (játning, samþykki). / Jú (dæmist sem játning, samþykki).
Nú skal þess getið að jú er einnig notað við spurningu með engri neitun, sem hér hefur verið nefnd já/nei spurning. Þá hlýtur jú að standa fyrir játningu þar sem merking snýst við þegar neitun er tekin.
Dæmi: Ætlarðu með? Já, ég ætla með (játning, samþykki). / Nei, ég ætla ekki með (neitun, höfnun).
Sé hins vegar neitun í spurningu sem kallar á blessun eður synjun á erindi hennar er hún nei/jú spurning, þar sem jú er atviksliður sem og nei. Spurningar með neitun virðast í daglegu tali oft notaðar til þrýstings eða til lýsingar á undrun. Þar sem neitun er í spurningu hlýtur merking svars að snúast við miðað við spurningu með engri neitun. Játning (?jútning eða ?jútun) er þá notuð til neitunar en neitun til játningar.
Dæmi: Ætlarðu ekki með? Jú, ég ætla með (neitun, höfnun). / Nei, ég ætla ekki með (játning, samþykki).
En jú getur samkvæmt málvenju einnig staðið fyrir játningu við neitunarspurningu. Er því þarft að nánari skýringar fylgi á eftir. Algengara er þó að jú standi fyrir neitun eins og í dæminu að ofan og hlýtur umrætt svar að dæmast þannig ef engar viðbótarupplýsingar fylgja.
Dæmi: Ætlarðu ekki með? Jú, ég ætla með (neitun, höfnun). / Jú, ég ætla ekki með (játning, samþykki). / Jú (dæmist sem játning, samþykki).
Nú skal þess getið að jú er einnig notað við spurningu með engri neitun, sem hér hefur verið nefnd já/nei spurning. Þá hlýtur jú að standa fyrir játningu þar sem merking snýst við þegar neitun er tekin.
Dæmi: Ætlarðu með? Jú, ég ætla með (játning, samþykki).
Að lokum skal þess getið að í töluðu máli skiptir máli hvernig svar er borið fram. Þannig getur augljóslega ósannfærandi já, jú eður nei verið gamanmál.
Dæmi: Ætlarðu með? Svarandi sýnir spyrjanda að hann er mjög upptekinn og kemst ekki með, til dæmis með því að ota framan í hann fullri stundatöflu og segir ósannfærandi: Jájá (neitun, höfnun).
Margur drengur góður virðist ekki gera greinarmun á ólíkum spurningum og svörum og svarar ætíð já til samþykkis eða ætíð nei til höfnunar. Já er sérlega vafasamt svar við spurningu sem felur í sér neitun. Þá notar viðkomandi svar er tilheyrir spurningu með engri neitun sem svar við spurningu með neitun. Eru spyrjandi og hugsanlegir hlustendur þá engu nær um afstöðu svaranda, en geta þó séð við umhugsun að viðkomandi hefur ekki náð tökum á málkerfinu. Hitt er svo verra ef viðkomandi svarar aðeins nei eða jú án þess að búa yfir kunnáttunni. Þá á misskilningur sér líklegast stað, undirrót allrar illsku í heiminum.
laugardagur, 28. janúar 2006
|föstudagur, 14. október 2005
|staður
ég átti leið hjá
allar sálir mínar voru með í för
allir líkamar og staðgenglar
og við héldum áfram
að lifna og deyja
af gömlum vana
sunnudagur, 15. maí 2005
|24:00
Í fyrndinni reyndu forverar okkar að ná taki á tímanum. Þeir hentust á eftir honum í eins konar eltingarleik og þegar þróunin hafði loksins gefið þeim tímaskyn þóttust þeir geta klukkað hann. Stássið hangir nú uppi á vegg eigendum til prýði eins og uppstoppað dýrshöfuð í húsi ævintýramanns.
Í rauninni náðu þeir honum aldrei, og því síður tókst þeim að drepa tímann. Þetta var eins og að reisa rimla utan um sjálfan sig og segjast þannig hafa fangað umheiminn. Ólin er enn spennt um höndina og maður tímabundinn þannig. Sá tími er menn elta með úrum sínum er þegar úreltur þá er þeir ná honum. Hamstrahjólið snýst enn. Þó maður eigi dagatal eru dagar hans samt taldir og enn í dag er maðurinn fangi eigin huga en hugfanginn eftir sem áður.
Í rauninni náðu þeir honum aldrei, og því síður tókst þeim að drepa tímann. Þetta var eins og að reisa rimla utan um sjálfan sig og segjast þannig hafa fangað umheiminn. Ólin er enn spennt um höndina og maður tímabundinn þannig. Sá tími er menn elta með úrum sínum er þegar úreltur þá er þeir ná honum. Hamstrahjólið snýst enn. Þó maður eigi dagatal eru dagar hans samt taldir og enn í dag er maðurinn fangi eigin huga en hugfanginn eftir sem áður.
laugardagur, 14. maí 2005
|+/-
heilinn er þrumuský sem eldingum slær niður úr
og þaðan þyrlast æðisgenginn skýstrokkur
eyðileggingarmáttur
hvirfilbylsins er
óhugnanlegur:
tré eru
rifin
upp
með
rótum
og mannvirki
jöfnuð við jörðu
takist hins vegar að hagnýta
starfsemi rafmagnstauganna
- þá ljóma heilu byggðarlögin
og þaðan þyrlast æðisgenginn skýstrokkur
eyðileggingarmáttur
hvirfilbylsins er
óhugnanlegur:
tré eru
rifin
upp
með
rótum
og mannvirki
jöfnuð við jörðu
takist hins vegar að hagnýta
starfsemi rafmagnstauganna
- þá ljóma heilu byggðarlögin
þriðjudagur, 29. mars 2005
|mánudagur, 14. mars 2005
|föstudagur, 28. janúar 2005
|sunnudagur, 26. desember 2004
|laugardagur, 27. nóvember 2004
|mánudagur, 25. október 2004
|föstudagur, 7. maí 2004
|tilbúin fegurð
þú getur gifst konu
sem læknar hafa breytt
þú getur gifst konu
sem fyrir fegurð sína hefur greitt
en mundu…
ósnert er hennar rót
börnin ykkar verða ljót
föstudagur, 9. apríl 2004
|Varnaðarorð
Til þess að njóta síðunnar til fulls er nokkur kunnátta í lestri nauðsynleg. Hraðlestur getur verið hættulegur. Komi slys upp á er nauðsynlegt að halda ró. Bið getur orðið á að hjálp berist. Eigi skal stökkva um stefnulaust innandyra eður hlaupa út í óðagoti. Finna margir vissa öryggistilfinningu í læstri hliðarlegu undir borði eða úti í horni. Trúin um að verða bjargað eykur lífslíkur til muna.
Að lokum skyldi nefna að að lestri loknum mæla lesendur kínversku, öðlast meirapróf, bæta við sig 8 skilningarvitum, verða arftakar bresku krúnunnar tvisvar og kunna að spila Heims um ból á trompet. Ef eitthvað af ofantöldu er nú þegar á valdi eða á við lesanda er hann stranglega varaður við frekari lestri, því annars springur hann í loft upp. Síðustjóri tekur enga ábyrgð á yfirhöfnum lesenda.
Að lokum skyldi nefna að að lestri loknum mæla lesendur kínversku, öðlast meirapróf, bæta við sig 8 skilningarvitum, verða arftakar bresku krúnunnar tvisvar og kunna að spila Heims um ból á trompet. Ef eitthvað af ofantöldu er nú þegar á valdi eða á við lesanda er hann stranglega varaður við frekari lestri, því annars springur hann í loft upp. Síðustjóri tekur enga ábyrgð á yfirhöfnum lesenda.
HGG
Reykjavík
Ludwig van Beethoven (1770-1827)
Frédéric François Chopin (1810-1849)
René Descartes (1596-1650)
Albert Einstein (1879-1955)
Sigmund Freud (1856-1939)
Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770-1831)
Immanuel Kant (1724-1804)
Søren Aabye Kierkegaard (1813-1855)
Friedrich Nietzsche (1844-1900)
Frédéric François Chopin (1810-1849)
René Descartes (1596-1650)
Albert Einstein (1879-1955)
Sigmund Freud (1856-1939)
Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770-1831)
Immanuel Kant (1724-1804)
Søren Aabye Kierkegaard (1813-1855)
Friedrich Nietzsche (1844-1900)
-
Morgunblaðið.
Vísir.
RÚV.
Textavarpið.
CNN.
Færeyjar.
Frítt SMS. Google. Ugla.
Mikki vefur.
Anna.
Arngrímur.
Ármann.
Ásgeir.
Einar.
Daði.
Friðrekur.
Friðrik Árni.
Guðmundur.
Gvendarbrunnur.
Gvendur.
Helgi Hrafn.
Hildur.
Ingileif.
Jón Emill.
Már.
Oddur Þorri.
Rakel.
Sólskinsfíflið.
Svári.
Sverrir.
Þórður.
Þorsteinn.
Beyging orða.
Háfrónska.
Íslenskir þýðendur.
Lönd jarðar.
Orðabanki Í.M.
Ritmálaskrá O.H.
Ritreglur.
Wikipedia á ensku.
Wikipedia á íslensku.
